- Salih Avcı
- 21.02.2023
İnsan bedeninde sürekli hücre bölünmeleri gerçekleşir. Derimiz yenilenir, kan hücrelerimiz üretilir, yaralarımız iyileşir. Yeni oluşan hücreler, kendilerinden önceki hücrelerden genetik bilgi alır.
Burada son derece önemli bir soru ortaya çıkar:
Bir hücreden yeni hücreler meydana gelirken genetik bilgi nasıl korunuyor? Milyarlarca DNA harfi kopyalanırken hatalar nasıl azaltılıyor? Bir babanın veya annenin genetik özellikleri çocuklarına nasıl geçiyor?
Daha da düşündürücü olan şudur: Kalıtım sayesinde insanlar nesiller boyunca insan olarak gelişirken neden hiçbir iki insan tamamen aynı değildir?
Bu sorunun cevaplarını DNA'nın moleküler yapısında, hücre bölünmesinde, üreme biyolojisinde ve popülasyon genetiğinde buluyoruz.



İnsan DNA'sı dört çeşit nükleotid bazının oluşturduğu uzun bir moleküldür.
Bunlar adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozindir (C).
DNA'da karşılıklı eşleşmeler temel olarak şöyledir:
Adenin — Timin
Guanin — SitozinDNA'daki tamamlayıcı baz eşleşmeleri. Bu eşleşmeler DNA'nın doğru kopyalanmasına yardım eder.
İnsanın tek kromozom takımında yaklaşık 3,2 milyar baz çifti bulunur.
Bu bilgilerin bir bölümü proteinleri kodlar. Başka bölümleri gen faaliyetlerini düzenler, RNA moleküllerinin oluşumunda rol oynar veya kromozomların yapısal işlevlerine katkıda bulunur.
Ancak DNA bir bilgisayar diski gibi kendi başına çalışan bir yapı değildir. Genetik bilginin kullanılabilmesi için hücrenin enzimlerine, RNA moleküllerine, ribozomlarına, enerji kaynaklarına ve düzenleyici sistemlerine ihtiyaç vardır.

Bir hücre normal bölünme döngüsüne girdiğinde önce DNA'sını kopyalar.
Bu işlem DNA replikasyonu olarak adlandırılır.
DNA'nın açılması: Helikaz enzimleri çift sarmalı birbirinden ayırır.
Yeni zincirin oluşturulması: DNA polimeraz enzimleri mevcut zincirleri kalıp olarak kullanıp tamamlayıcı nükleotidleri ekler.
Kesintili sentez: DNA'nın bir kolu kısa Okazaki parçaları hâlinde sentezlenir.
Parçaların birleştirilmesi: DNA ligaz enzimi, yeni oluşturulan parçalar arasındaki bağlantıların tamamlanmasına katkı sağlar.
Hataların azaltılması: DNA polimerazların hata düzeltme ve hücrenin DNA onarım sistemleri, yanlış eşleşmelerin bir bölümünü düzeltir.
Bu süreçte yeni oluşan her DNA çift sarmalı, normalde bir eski ve bir yeni sentezlenmiş zincir içerir.
Buna yarı korunumlu kopyalanma denir.
Hayır. DNA kopyalanması yüksek doğrulukla gerçekleşir; fakat sıfır hata garantisi yoktur.
Kopyalama hatalarının bir bölümü düzeltilemez. Bazı değişiklikler de hücrede sonradan meydana gelen DNA hasarlarından kaynaklanır.
Bu değişiklikler kalıcı hâle geldiğinde mutasyon olarak adlandırılır.
İnsan genomundaki değişikliklerin bir bölümü zararsız veya etkisi belirsizdir. Bazıları hastalıklara yol açabilir, bazıları ise belirli koşullarda biyolojik avantaj sağlayabilir.
MedlinePlus+1

İnsan bedenindeki çekirdekli hücrelerin büyük bölümü aynı döllenmiş yumurtadan türemiştir. Dolayısıyla başlangıçta ortak bir genetik mirasa sahiptir.
Ancak bütün hücreler birebir aynı DNA'yı taşımak zorunda değildir.
Örneğin:
Bazı hücrelerde yaşam boyunca yeni mutasyonlar oluşur.
Olgun kırmızı kan hücreleri çekirdek taşımadığından çekirdek DNA'sı içermez.
Bağışıklık sistemindeki bazı hücrelerde antijen tanıma genleri yeniden düzenlenir.
Kanser hücreleri normal hücrelerden farklı genetik değişiklikler taşıyabilir.
Mitokondri DNA'sında hücreler arasında farklılıklar bulunabilir.
Bu durum bize önemli bir kavramı gösterir: Somatik mozaiklik.
Somatik mozaiklik, aynı bireyin vücudunda genetik bakımdan birbirinden biraz farklı hücre topluluklarının bulunmasıdır.
Bu farklılıklar embriyonik gelişimin erken aşamalarında veya yaşamın ilerleyen dönemlerinde oluşabilir.
Araştırmalar, insan bedeninde yaşam boyunca somatik mutasyonların biriktiğini ortaya koymuştur.
PubMed Central (PMC)+1






İnsan üremesinde temel rolü sperm ve yumurta hücreleri üstlenir.
Bu hücreler, mayoz bölünme adı verilen özel bir süreçle oluşturulur.
Normalde bir insanın çoğu çekirdekli vücut hücresinde 46 kromozom bulunurken sperm veya yumurta hücresinde 23 kromozom bulunur.
Döllenme sırasında iki kromozom takımı birleşerek normalde 46 kromozomlu bir zigot meydana getirir.
Sperm
Kromozom
Döllenme
Zigot
Kromozom
Yumurta: 23 kromozom
Normal insan döllenmesindeki kromozom sayılarının basitleştirilmiş gösterimi.
Çünkü mayoz sırasında kromozomlar rastlantısal dağılım ve genetik rekombinasyon geçirir.
Homolog kromozomlar arasında DNA parçalarının karşılıklı değişimine crossing-over denir.
Böylece sperm ve yumurta hücreleri, anne ve babanın genetik özelliklerinin yeni birleşimlerini taşır.
Sonuçta çocuk, ebeveynlerine benzeyebilir ancak genetik bakımdan yeni ve büyük ölçüde benzersiz bir birleşime sahiptir.
Tek yumurta ikizleri bunun özel bir istisnasıdır; onlar da yaşamları boyunca tamamen genetik olarak özdeş kalmak zorunda değildir.
Bu sorunun cevabı, değişikliğin hangi hücrelerde meydana geldiğine bağlıdır.
|
Genetik değişiklik |
Çocuğa aktarılma durumu |
|---|---|
|
Deri hücresindeki mutasyon |
Normal şartlarda aktarılmaz |
|
Karaciğer hücresindeki mutasyon |
Normal şartlarda aktarılmaz |
|
Kanser hücresindeki sonradan oluşmuş mutasyon |
Genellikle aktarılmaz |
|
Sperm veya yumurtanın taşıdığı mutasyon |
Döllenmeye katılırsa aktarılabilir |
|
Embriyonun çok erken döneminde oluşan mutasyon |
Hangi hücre soylarına yayıldığına bağlı |
|
Üreme hücresi öncüllerindeki mutasyon |
Üreme hücrelerine geçerse aktarılabilir |
Bu ayrımın merkezinde iki kavram vardır.
Somatik mutasyon: Üreme hücresi soyuna ait olmayan vücut hücrelerinde meydana gelen genetik değişikliktir. Normal üremede doğrudan çocuklara geçmez.
Eşey hattı mutasyonu (germline): Sperm, yumurta veya bunları meydana getiren hücre soylarında bulunan, sonraki nesle aktarılabilme ihtimali olan değişikliktir.
Knowledge Hub+1
Bazen bir insanın vücudundaki çoğu hücre belirli bir mutasyonu taşımazken üreme hücrelerinin bir bölümü bu mutasyonu taşıyabilir.
Buna germline veya gonadal mozaiklik denir.
Böyle bir durumda ebeveynin belirgin bir hastalık belirtisi bulunmasa bile genetik değişiklik çocuğa aktarılabilir.
NCBI
Bu nedenle genetik bir hastalığın ailede daha önce görülmemiş olması, yeni doğan bir çocukta genetik hastalık bulunamayacağı anlamına gelmez.

Her çocuk yalnızca anne ve babasından daha önce mevcut olan genetik varyantları almaz.
Bazen sperm veya yumurtanın oluşumunda ya da döllenmeden sonraki erken gelişimde yeni DNA değişiklikleri meydana gelir.
Bunlara de novo mutasyonlar denir.
Bu mutasyonlar ebeveynlerin incelenen vücut hücrelerinde bulunmayabilir.
Çoğu durumda küçük genetik değişikliklerin belirgin bir etkisi olmaz; ancak bazıları ciddi gelişimsel veya kalıtsal hastalıklarla ilişkili olabilir.
Her mutasyon insan türünün bozulması anlamına gelmez.
İnsan popülasyonları içinde doğal genetik çeşitlilik bulunur. Bu çeşitlilik, insanların birbirlerinden farklı olmasının nedenlerinden biridir.
Mutasyonlar genetik çeşitliliğin kaynaklarından biridir. Yeni genetik birleşimler ise mayoz ve döllenme sırasında da oluşur.
Evrimsel süreçte bazı varyantlar popülasyonlarda yaygınlaşabilir, bazıları azalabilir veya kaybolabilir.
Dolayısıyla kalıtsal devamlılık ile genetik değişim birbirinin zıddı değildir.
Canlı türlerinin nesiller boyunca devam etmesi, bütün DNA dizilerinin hiç değişmemesiyle açıklanmaz.








Önceki bölümde epigenetiği, DNA dizisini değiştirmeden gen faaliyetlerini düzenleyen mekanizmalar olarak tanımlamıştık.
Şimdi daha ilginç bir soruya bakalım:
Anne veya babanın yaşam şartları, çocuklarının genlerinin çalışma düzenini etkileyebilir mi?
Belli durumlarda evet; ancak hangi etkinin hangi mekanizmayla kaç nesil boyunca aktarıldığını belirlemek çok önemlidir.
Örneğin anne rahmindeki beslenme ve metabolik ortam, gelişmekte olan bebeğin biyolojik özelliklerini etkileyebilir.
Bu durum her zaman epigenetik miras anlamına gelmez. Doğrudan gebelik ortamının etkisi de olabilir.
Bir epigenetik etkinin kalıtıldığının söylenebilmesi için yalnızca anne ve çocuk arasında benzerlik bulunması yeterli değildir.
Ortak çevrenin, doğrudan maruz kalmanın ve DNA dizisindeki farklılıkların etkilerinin ayırt edilmesi gerekir.
Memelilerde erken embriyonik gelişim ve üreme hücresi oluşumu sırasında epigenetik işaretlerin önemli bir bölümü yeniden düzenlenir.
Bu nedenle çevresel etkilerin epigenetik mekanizmalar yoluyla çok sayıda nesle aktarılması, özellikle insanlarda hâlen tartışmalı ve araştırılmakta olan bir konudur. Bitkilerde ve bazı omurgasızlarda ise daha güçlü örnekler bulunmaktadır.
Nature+2
Burada şu iddiadan kaçınmalıyız:
Bir insanın hayatı boyunca öğrendiği her bilgi, yaşadığı her korku veya kazandığı her alışkanlık doğrudan DNA aracılığıyla torunlarına aktarılır.
Bu görüşü destekleyen genel ve güvenilir bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır.






Şimdi başlangıçtaki esas sorumuza dönelim:
Neden insanlardan insanlar, kedilerden kediler ve kuşlardan kendi türlerine ait yavrular meydana geliyor?
Bunun nedeni, üremeyle aktarılan genetik mirasın ve gelişim mekanizmalarının nesiller boyunca büyük ölçüde devam etmesidir.
Ancak bu devamlılığı sağlayan sistemler tamamen değişmez değildir.
Canlı popülasyonlarında zamanla farklılaşma meydana getiren başlıca mekanizmalar şunlardır:
Mutasyon: Yeni genetik varyantların ortaya çıkması.
Genetik rekombinasyon: Mevcut genetik varyantların yeni birleşimlerinin oluşması.
Doğal seçilim: Bazı kalıtsal özelliklerin belirli çevre koşullarında üreme başarısını etkilemesi.
Genetik sürüklenme: Genetik varyantların sıklığının rastlantısal süreçlerle değişmesi.
Gen akışı: Farklı popülasyonlar arasında genetik materyalin aktarılması.
Bu süreçler, popülasyonların genetik yapısını değiştirebilir.
Örneğin aynı türe ait iki popülasyon, uzun süre coğrafi olarak birbirinden ayrılmış olabilir.
Bu popülasyonlarda zamanla farklı mutasyonlar birikebilir, seçilim ve sürüklenme farklı yönlerde işleyebilir.
Aralarındaki genetik ve üreme uyumsuzlukları yeterince geliştiğinde yeni türlerin ortaya çıkması mümkün olabilir.
Fakat bütün türleşme olayları aynı yolla meydana gelmez. Bazı bitkilerde kromozom takımlarının çoğalması gibi mekanizmalar daha hızlı türleşmeye de yol açabilir.
Biyolojide tek bir insanın yaşamı sırasında başka bir türe dönüşmesiyle, insan soyundan gelen popülasyonların çok uzun sürelerde evrimsel olarak farklılaşması birbirinden ayrı olaylardır.
İnsan popülasyonları da diğer canlı popülasyonları gibi evrimsel süreçlere tabidir.
Bunun gelecekte yeni insan soy hatları veya türleşme meydana getirip getirmeyeceği ise önceden kesin biçimde söylenemez.
Türleşme için belirli bir genetik değişim yüzdesi ya da bütün canlılar için geçerli tek bir süre bulunmaz.








İnsanlar çok uzun zamandır bitki ve hayvanların kalıtsal özelliklerini değiştirmektedir.
Bunun geleneksel örnekleri arasında bitki ıslahı ve evcil hayvan yetiştiriciliği bulunur.
Modern genetik mühendisliği ise DNA dizilerine daha doğrudan müdahale etme imkânı sağlar.
Fakat bu müdahalelerin sınırları vardır.
|
Müdahale |
Mümkün olan sonuç |
|---|---|
|
Belirli bir genin değiştirilmesi |
Bazı hücresel özelliklerin değişmesi |
|
Hastalığa neden olan genetik varyantın düzeltilmesi |
Uygun koşullarda hastalığın tedavisine katkı |
|
Başka türden gen aktarılması |
Belirli yeni bir moleküler özelliğin kazandırılması |
|
İnsan hücrelerinin hayvan dokularına katılması |
Araştırmaya bağlı olarak kısmi hücresel katkı |
|
İki türün bütün özelliklerinin birleştirilmesi |
Güvenilir biçimde gösterilmiş genel bir yöntem yok |
Burada özellikle şunu anlamalıyız:
Bir insana hayvan kaynaklı genetik materyal aktarmak, otomatik olarak yeni bir tür meydana getirmez.
Yeni tür oluşumu, tek bir gen değişikliğinin çok ötesinde, popülasyonlar ve üreme devamlılığıyla ilgili bir konudur.
Şimdi bütün bu biyolojik süreçleri imanî tefekkür açısından değerlendirelim.
Risale-i Nur'da özellikle Hafîziyet kavramı, varlıklardaki bilgilerin, suretlerin ve neticelerin muhafazası üzerinde düşünmeye imkân sağlar.
Bediüzzaman Said Nursî'nin 10. Söz, Haşir Risalesi ve 26. Lem'a, İhtiyarlar Risalesi gibi eserlerinde hafîziyet, insanın ve diğer canlıların hayatıyla ilişkili bir mana olarak ele alınır.





Bir bitki tohumu, bitkinin gelişimi için gerekli genetik bilgiyi ve embriyonik yapıları taşır.
Uygun şartlar oluştuğunda tohum çimlenir.
Bitkinin kökleri, gövdesi ve yaprakları gelişmeye başlar.
İnsan embriyosunda da gelişim için gerekli genetik bilginin önemli bir bölümü döllenmiş yumurtada bulunur. Ancak bunun yanında yumurta hücresinin başlangıçtaki moleküler bileşenleri ve anne rahmindeki biyolojik ortam gereklidir.
Burada biyolojik bir benzerlik vardır: Hem bitkilerde hem insanlarda kalıtsal bilgi, gelişim süreçlerinde kullanılır.
Risale-i Nur'un tefekkür yaklaşımında bu devamlılık, İsm-i Hafîz'in tecellisi olarak yorumlanabilir.
Fakat DNA'nın kendisini doğrudan Levh-i Mahfuz ile özdeşleştirmek doğru değildir. DNA maddi ve araştırılabilir bir moleküldür; Levh-i Mahfuz ise İslam inancında metafizik bir kavramdır.
Bir hücrede genetik bilginin kullanılması çok sayıda moleküler mekanizma gerektirir.
Örneğin bir proteinin meydana gelmesi için:
İlgili DNA bölgesinin okunması,
RNA molekülünün oluşturulması,
Gerekli RNA işleme basamaklarının gerçekleşmesi,
Ribozom tarafından aminoasitlerin uygun sırayla birleştirilmesi,
Proteinin katlanması ve gerektiğinde başka moleküllerle etkileşmesi gerekir.
Bu süreçler biyolojik olarak enzimlerin, RNA'ların, proteinlerin ve hücresel koşulların etkileşimiyle açıklanır.
Risale-i Nur perspektifinde ise böyle bir moleküler düzen, Allah'ın ilim sıfatı açısından tefekkür edilebilir.
Burada bilgi taşıyan DNA ile bilinçli olarak bilen bir varlık kavramlarını birbirine karıştırmamak gerekir. DNA bilgi taşır, fakat şuurlu bir varlık olduğu gösterilmiş değildir.

İnsanlar ortak bir biyolojik türün üyeleridir.
Buna rağmen yüz biçimleri, göz renkleri, saç özellikleri, boyları ve diğer fiziksel özellikleri bakımından farklılık gösterirler.
Bu çeşitliliğin temelinde çok sayıda genetik varyantın birleşimi bulunur.
Aynı zamanda rahim içi gelişimdeki hücresel süreçler ve çevresel etkiler de bireysel farklılıklara katkıda bulunur.
Örneğin insan yüzünün biçimi tek bir genin ürünü değildir. Kafatası kemikleri, kaslar, yağ dokusu, deri ve diğer yapılar çok sayıda gelişimsel etkileşimle meydana gelir.
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
"O, sizi rahimlerde dilediği gibi şekillendirendir." (Âl-i İmrân, 3:6, meal)
Bu ayet, İsm-i Musavvir perspektifinde insanın bireysel biçimlenmesi üzerinde düşünmeye vesile olabilir.
İmanî açıdan her insanın farklı siması, yaratılışın sanat yönünden değerlendirilebilir.
Bilimsel açıdan ise yüz farklılıkları genetik, gelişimsel ve çevresel mekanizmalarla araştırılır.
Canlıların nesiller boyunca tanınabilir özelliklerini koruması ile genetik çeşitlilik göstermesi bir arada gerçekleşir.
Bu durum biyolojik olarak anlaşılabilir bir sonuçtur:
Kalıtım, ebeveynlerden gelen bilgilerin aktarılmasını sağlar. Mutasyon ve rekombinasyon ise çeşitliliğe katkıda bulunur.
Genetik çeşitlilik, bazı çevre değişimlerine karşı popülasyonların farklı tepkiler verebilmesine imkân tanıyabilir. Ancak her değişiklik faydalı değildir; bazıları zararlı, bazıları nötr olabilir.
Risale-i Nur'un İsm-i Hakîm bahsi açısından bu düzen, ölçü, hikmet ve sanat kavramlarıyla değerlendirilebilir.
Fakat her mutasyonun belirli bir yarar için ortaya çıktığını söylemek bilimsel olarak doğru değildir. Doğal süreçler zararlı ve nötr sonuçlar da doğurabilir.
İmanî hikmet yorumu, bu biyolojik gerçeklerin yerine geçirilmemelidir.
Bu sorunun cevabını üç düzeyde özetleyebiliriz.
Kalıtsal devamlılık
İnsanlar ebeveynlerinden insan türüne ait genetik miras alır. Gelişim sırasında insan organizmasının oluşumuyla ilişkili gen ağları çalışır.
Genetik çeşitlilik
Rekombinasyon, genetik varyantların farklı birleşimleri ve yeni mutasyonlar bireyler arasında farklılıklar oluşturur.
Gelişim ve çevre
Genlerin çalışma düzeni, hücresel etkileşimler ve çevresel koşullar bireylerin özelliklerinin şekillenmesine katkı sağlar.
Böylece aynı türün üyeleri olan insanlar ortak biyolojik özellikler taşırken birbirlerinin tamamen aynı kopyaları olmaz.
Bu bölümde önemli bir sonuca ulaştık:
İnsan türünün devamlılığı, DNA'nın hiç değişmemesi sayesinde değil; kalıtsal bilginin yüksek doğrulukla aktarılması, üreme sistemlerinin işleyişi ve gelişimsel mekanizmaların nesiller boyunca sürmesi sayesinde gerçekleşir.
Bilimsel olarak şu gerçekleri birbirinden ayırmalıyız:
DNA kopyalanır ve belirli mekanizmalarla korunur.
Genetik mutasyonların bir bölümü sonraki nesillere aktarılabilir.
Popülasyonlarda genetik değişimler birikebilir.
Türler evrimsel süreçte farklılaşabilir.
İnsan genetik müdahalelerde bulunabilir; ancak bütün bir organizmanın gelişimini sınırsız biçimde kontrol edemez.
Risale-i Nur perspektifinden bakıldığında ise bu biyolojik faaliyetler, Allah'ın ilim, kudret, hikmet, tasvir ve muhafaza sıfatları üzerinde düşünmek için birer tefekkür konusu olabilir.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.