- Salih Avcı
- 21.02.2023
İlâhî ilim, kudret, hikmet, irade, rahmet ve hayat tecellileri ışığında insanın genetik yapısına tefekkürî bir bakış
“Yaratan bilmez olur mu? O, Latîf’tir, Habîr’dir.”
Mülk Suresi, 14. ayet
İnsan, kâinatın büyüklüğü karşısında hayrete düşer. Milyarlarca yıldızın bulunduğu galaksilere, gezegenlerin hareketlerine, Güneş'in ışığına ve yeryüzündeki hayatın çeşitliliğine baktığında büyük bir düzen görür.
Fakat aynı insan, kendi bedeninin derinliklerine yöneldiğinde, büyük âlemde gördüğü düzenin bir benzerini küçücük bir hücrenin içerisinde de bulur.
İnsan bedeninde trilyonlarca hücre vardır. Bu hücrelerin büyük çoğunluğunun çekirdeğinde, insanın gelişimini ve hücresel faaliyetlerini yönlendiren genetik bilgiler bulunur.
Bu bilgilerin temel taşıyıcısı DNA, onların kullanılmasında vazife gören başlıca moleküllerden biri ise RNA'dır.
DNA, nesiller boyunca aktarılan kalıtsal bilginin temel taşıyıcısıdır. RNA ise bu bilginin okunması, düzenlenmesi ve protein üretimi gibi birçok hayatî faaliyette görev alır.
Bir insanın göz renginden kanındaki bazı proteinlere, hücrelerin gelişiminden metabolizmanın işleyişine kadar sayısız biyolojik süreçte bu moleküllerin önemli rolleri vardır.
Risale-i Nur'un tefekkür anlayışıyla bakıldığında, bu moleküller yalnızca kimyasal yapılardan ibaret görülmez. Onlar aynı zamanda ilim, hikmet, ölçü ve intizam üzerinde düşünmeye vesile olan yaratılış eserleridir.
Burada önemli bir ayrım vardır: Moleküler biyoloji DNA ve RNA'nın nasıl işlediğini deney ve gözlemlerle açıklar. Risale-i Nur perspektifi ise bu bilimsel gerçeklerden hareketle varlığın anlamı, hikmeti ve Allah'ın isimleri üzerinde tefekkür eder. Bu ikinci yaklaşım, bilimsel bir deney sonucu değil, imanî ve felsefî bir yorumdur.



DNA, yani Deoksiribonükleik Asit, canlıların kalıtsal bilgilerinin büyük bölümünü taşıyan moleküldür.
DNA'nın yapısı, birbirine dolanmış iki uzun zincirden meydana gelir. Bu yapı çift sarmal olarak isimlendirilir.
DNA'nın genetik alfabesi dört temel yapı taşından oluşur:
A — Adenin
T — Timin
G — Guanin
C — Sitozin
Bu dört bazın belirli dizilişleri, hücrelerde kullanılan genetik bilgilerin oluşmasını sağlar.
İnsan genomunda yaklaşık 3,2 milyar baz çifti bulunur. Bu sayı, tek bir kromozom takımının yaklaşık büyüklüğünü ifade eder. Çekirdekli vücut hücrelerinin çoğunda biri anneden, diğeri babadan gelen iki kromozom takımı bulunur.
Düşünelim:
Yalnızca dört farklı harfin sıralanmasıyla, insan bedeninin gelişiminde ve işleyişinde görev alan muazzam bir bilgi sistemi meydana gelmektedir.
Bir kitapta harflerin rastgele sıralanması anlamlı bir metin oluşturmadığı gibi, genetik dizilerin de biyolojik işlevleri belirli moleküler bağlamlara ve düzenleyici mekanizmalara bağlıdır.
DNA'nın varlığı, hücrenin bütün işlerini tek başına yaptığı anlamına gelmez. Genetik bilgi, proteinler, RNA molekülleri, hücresel ortam ve dış etkilerle birlikte iş görür.
Bediüzzaman Said Nursî, özellikle tabiat, zerreler, hayat ve yaratılıştaki intizam üzerinde durduğu bahislerde, varlıklardaki düzeni ilim ve kudret açısından değerlendirir.
Bu bakışla DNA üzerinde düşündüğümüzde şu sorular ortaya çıkar:
Bir hücrenin içerisinde milyarlarca genetik harfin bulunması nasıl bir düzenin parçasıdır?
Bu bilgiler nasıl korunur?
Nasıl okunur?
Nasıl çoğaltılır?
Birbirinden farklı dokuların oluşumunda nasıl kullanılır?
Bu soruların bilimsel cevapları moleküler biyolojinin konusudur. Tefekkürî açıdan ise cevaplarda ortaya çıkan ölçü, düzen ve uyum, Allah'ın Alîm, Hakîm, Kadîr ve Hafîz isimlerini düşünmeye birer pencere olarak görülebilir.
El-Alîm: Her şeyi hakkıyla bilen, hiçbir şey ilminden gizli kalmayan.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
“Gaybın anahtarları O'nun katındadır. Onları ancak O bilir. Karada ve denizde ne varsa bilir. O'nun bilgisi dışında bir yaprak bile düşmez.”
En'âm Suresi, 59. ayetten
Bir insanın bedeni, anne rahminde tek hücreli bir başlangıçtan gelişir.
Bu başlangıç hücresinde bulunan genetik bilgiler, gelişim boyunca gerçekleşecek çok sayıda biyolojik sürecin temel unsurlarından biridir.
Zaman içerisinde hücreler çoğalır, farklılaşır ve çeşitli dokular meydana gelir.
Bazıları sinir hücresi olur.
Bazıları kas hücresine dönüşür.
Bazıları deri, kemik, karaciğer ve diğer organların yapılarına katılır.
Buradaki dikkat çekici gerçek şudur:
İnsanın vücut hücrelerinin büyük çoğunluğu aynı temel DNA dizisini taşıdığı hâlde, farklı görevler üstlenir.
Çünkü her hücre, genetik bilginin tamamını aynı anda kullanmaz.
Bir sinir hücresinde etkin olan genlerin bir kısmı, bir karaciğer hücresinde aynı düzeyde etkin değildir.
Bu farklılaşma, gen ifadesinin düzenlenmesi, hücresel sinyaller ve gelişimsel süreçlerle gerçekleşir.
Aynı genetik kitabın farklı hücrelerde farklı bölümlerinin okunması, bir orkestranın aynı nota sisteminden çeşitli sesler çıkarmasına benzetilebilir.
Burada hücrelerin bilinçli kararlar verdiği düşünülmemelidir. Gerçekleşen olaylar, biyokimyasal mekanizmalarla açıklanır.
Ancak imanî tefekkür açısından insan şöyle düşünebilir:
Bir bedende milyarlarca farklı hücresel faaliyetin uyum içerisinde gerçekleşmesi, yaratılışta tecelli eden kuşatıcı ilim üzerinde düşünmeye vesiledir.
Risale-i Nur'un bakışıyla, bir hücrenin incelenmesi insanı yalnızca hücreye değil, hücrenin bağlı olduğu bütün hayat düzenine de yöneltir.
Bir hücrenin bilgisi, bütün bedendeki ilişkilerden bağımsız değildir.
Bu hakikat, tefekkür eden insan için İsm-i Alîm'in genişliğini hatırlatan bir işaret olarak değerlendirilebilir.
El-Hakîm: Her işi hikmetli, ölçülü ve gayeli olan.



DNA'nın en dikkat çekici özelliklerinden biri, basit kimyasal yapı taşlarıyla çok büyük miktarda bilgi taşıyabilmesidir.
Dört çeşit baz kullanılır. Ancak bunların dizilişleri son derece çeşitlidir.
Bir genin belirli bölümleri, proteinlerin aminoasit dizilerinin belirlenmesinde görev yapabilir.
Bazı DNA bölgeleri ise genlerin ne zaman, nerede ve hangi miktarda kullanılacağını düzenler.
DNA'nın her bölgesi protein kodlamaz. İnsan genomunun yalnızca küçük bir kısmı doğrudan protein kodlayan dizilerden oluşur.
Bunun yanında düzenleyici diziler, tekrarlayan bölgeler ve henüz bütün işlevleri tam olarak anlaşılamamış kısımlar da vardır.
Bu sebeple DNA'yı tamamen çözülmüş bir kitap gibi düşünmek doğru değildir.
İnsanlık genetik kitabın çok sayıda bölümünü öğrenmiş olsa da onun bütün işleyişini henüz eksiksiz anlamış değildir.
Bir binanın ayakta durabilmesi için yalnızca taşlarının bulunması yetmez. Taşların uygun biçimde yerleştirilmesi ve birbirleriyle ilişki kurması gerekir.
Benzer şekilde bir hücrenin hayatını sürdürebilmesi için yalnızca DNA'nın bulunması yeterli değildir.
DNA'nın okunmasını sağlayan proteinler, RNA molekülleri, enerji kaynakları, hücre zarları ve daha birçok yapı birlikte çalışır.
Bütün bu unsurların bir arada bulunması, biyolojik hayatın karmaşık organizasyonunu gösterir.
Risale-i Nur'da sıkça üzerinde durulan nizam, mizan ve hikmet kavramları bu noktada tefekkür için önem kazanır.
Nizam, varlıklardaki düzeni;
Mizan, ölçü ve dengeyi;
Hikmet, işleyişlerde görülen anlamlı fayda ve uygunluğu düşündürür.
DNA'nın biyolojik işleyişi, bu kavramlarla okunabilecek zengin bir tefekkür sahasıdır.
Ancak her genetik değişimin faydalı olduğu veya her biyolojik olayın insana göre kusursuz sonuçlar doğurduğu söylenemez. Mutasyonlar, hastalıklar ve gelişim bozuklukları da hayatın gerçekleridir.
Risale-i Nur perspektifinde hikmet, yalnızca insanın hemen fark ettiği faydalardan ibaret değildir. Bununla birlikte belirli bir hastalığın veya genetik bozukluğun özel ilâhî maksadını kesin olarak bildiğimizi de iddia edemeyiz.
El-Hafîz: Her şeyi koruyan, muhafaza eden; hiçbir şey ilminden ve kudretinden çıkmayan.
DNA, hücre bölünmesinden önce çoğaltılır.
Bu işleme DNA replikasyonu denir.

DNA çift sarmalı açılır. İki zincirin her biri, yeni bir tamamlayıcı zincirin oluşturulmasında kalıp olarak kullanılır.
Bu süreçte DNA polimeraz gibi enzimler görev yapar.
Bazı enzimler DNA'nın açılmasını sağlar, bazıları yeni zincirleri oluşturur, bazıları ise oluşan hataların düzeltilmesine katkıda bulunur.
DNA kopyalanması son derece yüksek doğrulukla gerçekleşir. Bununla birlikte tamamen hatasız değildir.
Bazen mutasyon adı verilen kalıcı genetik değişiklikler meydana gelir.
Hücrelerde ayrıca DNA hasarını algılayan ve onaran birçok mekanizma vardır.
Güneşten gelen morötesi ışınlar, bazı kimyasal maddeler ve hücrenin kendi metabolik süreçleri DNA'da hasara neden olabilir.
Buna karşılık hücreler çeşitli onarım yolları kullanır.
Bir insanın bedeni hayatı boyunca sayısız hücre bölünmesi gerçekleştirir.
Bu bölünmeler sırasında genetik bilginin büyük ölçüde korunması, canlılığın devamı için vazgeçilmezdir.
Şimdi düşünelim:
Küçücük bir hücrenin içerisinde bulunan moleküler sistemler, genetik bilginin kopyalanmasına ve korunmasına hizmet etmektedir.
Bu süreçler bilinçli birer muhafız gibi düşünülmemelidir. Onlar belirli kimyasal özelliklere sahip moleküllerin etkileşimleridir.
Fakat Risale-i Nur'un tefekkür diliyle bakıldığında, bu koruma ve devamlılık düzeni İsm-i Hafîz'in bir tecellisi olarak yorumlanabilir.
Bediüzzaman'ın hafîziyet üzerinde durduğu bahisler, özellikle hayatın neticelerinin, tohumların, hafızanın ve varlıkların kayıt altına alınmasının anlamı üzerinde insanı düşünmeye sevk eder.
DNA'nın kalıtsal bilgiyi koruması ile insan hafızasının yaşantıları kaydetmesi aynı biyolojik mekanizma değildir. Fakat her ikisi de kayıt, devamlılık ve muhafaza kavramları üzerinden ayrı ayrı tefekkür edilebilir.
DNA'nın yanında hayatın vazgeçilmez moleküllerinden biri de RNA'dır.
RNA, yani Ribonükleik Asit, DNA'ya kimyasal bakımdan benzeyen fakat farklı özellikleri ve görevleri bulunan bir moleküldür.
RNA'da genellikle şu dört baz bulunur:
Adenin (A)
Urasil (U)
Guanin (G)
Sitozin (C)
DNA'daki timinin yerini RNA'da urasil alır.
RNA çoğunlukla tek zincirli olarak bulunur. Bununla birlikte kendi üzerine katlanarak karmaşık üç boyutlu yapılar oluşturabilir.
RNA'nın vazifeleri yalnızca DNA'dan bilgi taşımakla sınırlı değildir.
Bazı RNA'lar protein sentezinde görev alır.
Bazıları genlerin çalışmasını düzenler.
Bazıları RNA'nın işlenmesinde görev yapar.
Bazı RNA molekülleri ise kimyasal reaksiyonları hızlandırabilen katalitik özellikler gösterir.
|
Özellik |
DNA |
RNA |
|---|---|---|
|
Temel görev |
Kalıtsal bilgiyi saklamak |
Bilgiyi kullanmak, düzenlemek ve çeşitli hücresel görevler |
|
Şeker |
Deoksiriboz |
Riboz |
|
Bazlar |
A, T, G, C |
A, U, G, C |
|
Yapı |
Genellikle çift zincir |
Genellikle tek zincir |
|
Dayanıklılık |
Genellikle daha kararlı |
Türüne ve ortamına göre değişir |
|
Bulunduğu yer |
Özellikle çekirdek ve mitokondri |
Çekirdek, sitoplazma ve diğer hücresel bölgeler |
Bu iki molekül, birbirinden bağımsız çalışan iki ayrı sistem değildir.
Hücrenin işleyişinde birbirleriyle ve çok sayıda proteinle ilişkili olarak görev yaparlar.



Protein sentezinin temel aşamalarında üç önemli RNA türü görev yapar.
mRNA, DNA'daki protein kodlayan genetik bilginin bir kopyasını ribozomlara ulaştıran moleküldür.
Bu süreçte önce DNA'daki ilgili genin RNA kopyası oluşturulur.
Bu işleme transkripsiyon denir.
Ökaryot hücrelerde oluşan ilk RNA çoğu zaman işlenir. Ardından olgun mRNA, protein sentezinde kullanılabilir.
mRNA'yı bir kitabın gerekli sayfasından alınmış çalışma kopyasına benzetebiliriz.
Böylece genetik bilginin tamamının bulunduğu DNA, her protein üretimi için doğrudan ribozoma taşınmak zorunda kalmaz.
tRNA, protein sentezinde aminoasitlerin uygun sırayla kullanılmasına yardımcı olur.
Her tRNA belirli bir aminoasitle eşleştirilir ve mRNA üzerindeki kodonlarla uygun şekilde etkileşir.
Bu vazife, proteinlerin doğru aminoasit dizisiyle üretilmesinde önemlidir.
rRNA, ribozomun temel yapısal ve işlevsel parçalarındandır.
Ribozom, protein sentezinin gerçekleştiği moleküler yapıdır.
Ribozomal RNA, aminoasitler arasında peptit bağlarının kurulmasında doğrudan katalitik rol üstlenir.
Burada hayret verici bir bilimsel gerçek vardır:
RNA yalnızca bilgi taşıyan bir molekül değildir; bazı RNA türleri kimyasal reaksiyonların gerçekleşmesine de doğrudan katkıda bulunur.
Bir hücrenin içinde farklı moleküllerin birbirini tamamlayan görevler üstlenmesi, kâinattaki yardımlaşma ve dayanışma düzenini hatırlatır.
Bediüzzaman'ın varlıklar arasındaki yardımlaşmaya dikkat çektiği teavün anlayışı, bu noktada anlamlı bir tefekkür çerçevesi sunar.
Moleküller arasında ahlâkî anlamda yardımlaşma yoktur; bunlar fiziksel ve kimyasal etkileşimlerdir.
Ancak bütünün devamına katkıda bulunan bu ilişkiler, imanî bakış açısından yaratılıştaki uyumun örnekleri olarak okunabilir.

Moleküler biyolojinin temel bilgi akışlarından biri şöyledir:
Genetik bilginin saklanması
Bilginin aktarılması ve işlenmesi
Hücresel yapı ve görevler
DNA → RNA: Transkripsiyon
RNA → Protein: Translasyon
Bu, biyolojik bilgi akışının önemli bir özetidir; bütün biyolojik süreçleri kapsayan tek yönlü ve istisnasız bir kural değildir. Örneğin bazı virüslerde RNA'dan DNA sentezlenebilir.
Proteinler, insan bedeninin temel işlevsel moleküllerindendir.
Enzimler, taşıyıcı proteinler, yapısal proteinler, reseptörler ve daha birçok protein grubu, hücresel faaliyetlerde vazife görür.
İnsanın kaslarının kasılmasında, hücrelerin haberleşmesinde, besinlerin parçalanmasında ve bağışıklık sisteminin çalışmasında proteinlerin büyük rolü vardır.
Düşünelim:
Bir hücre, DNA'daki bir genin bilgisini RNA'ya aktarır.
RNA üzerindeki bilgi ribozom tarafından okunur.
Aminoasitler uygun sırayla birbirine bağlanır.
Ortaya çıkan polipeptit zinciri katlanır, bazen kimyasal değişikliklere uğrar ve işlevsel bir protein hâline gelebilir.
Bu işlemlerin tamamı, hücredeki başka moleküllerin ve enerji kaynaklarının katılımıyla gerçekleşir.
Risale-i Nur'un bakışıyla, bir neticenin meydana gelmesinde çok sayıda unsurun birlikte vazife görmesi, insanı yaratılışın bütünlüğü üzerinde düşünmeye çağırır.
Tek bir protein molekülünün oluşumu bile birbirine bağlı pek çok şartı gerektirir.
Bu durum, tevhid tefekküründe şöyle yorumlanabilir:
Bir varlığı anlamak için onun yalnızca kendi yapısını değil, bağlı bulunduğu bütün ilişkileri de düşünmek gerekir.
Bir hücre, bedenden; beden, çevresinden; hayat ise kendisini mümkün kılan şartlardan tamamen bağımsız değildir.
Bu bağlılık, Risale-i Nur perspektifinde vahdet ve tevhid fikrini düşünmeye vesile olur.
El-Mukaddir: Her şeye belirli ölçüler takdir eden.
İnsanın gelişiminde yalnızca hangi genlerin bulunduğu değil, bu genlerin ne zaman ve hangi miktarda etkin olduğu da önemlidir.
Bir proteinin gereğinden az veya fazla üretilmesi, hücresel dengeyi değiştirebilir.
Bazı genler embriyonik gelişimin belirli dönemlerinde aktif olur.
Bazıları doğumdan sonra daha belirgin görevler üstlenir.
Bazılarının etkinliği ise hücrenin içinde bulunduğu şartlara göre değişir.
Gen ifadesinin düzenlenmesinde DNA üzerindeki düzenleyici bölgeler, transkripsiyon faktörleri, kromatin yapısı ve çeşitli RNA türleri rol oynar.
Bir ilacın doğru miktarda alınması önemlidir. Faydalı bir maddenin aşırı miktarı zararlı olabilir.
Benzer şekilde biyolojik sistemlerde de miktar, zamanlama ve denge büyük önem taşır.
İnsanın bedenindeki protein üretimi ve hücresel haberleşme, bu düzenleme mekanizmalarına bağlıdır.
Risale-i Nur'da sıkça vurgulanan mizan kavramı, bu noktada tefekkür için ayrı bir derinlik kazanır.
Kur'ân'da şöyle buyrulur:
“Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık.”
Kamer Suresi, 49. ayet
Bu ayet, imanî bakış açısından varlıktaki ölçü üzerinde düşünmeye davet eder.
Moleküler biyolojide ölçü ve düzenleme mekanizmalarının bulunması, ayetin bilimsel bir formülü olarak değil, ayetin hatırlattığı genel hakikat üzerinde düşünmek için bir örnek olarak ele alınabilir.
El-Musavvir: Varlıklara şekil ve suret veren.



İnsanın anne rahmindeki gelişimi, biyolojinin en dikkat çekici olaylarından biridir.
Döllenmeyle oluşan zigot, bölünerek çok hücreli bir yapıya dönüşür.
Gelişim devam ettikçe hücreler farklılaşır.
Sinir sistemi, kalp, kaslar, kemikler, deri ve diğer organ sistemleri belirli gelişimsel süreçler içerisinde oluşur.
Bu süreçte DNA'daki genetik bilgi çok önemlidir. Ancak organların oluşumu yalnızca DNA dizisinin okunmasıyla açıklanamaz.
Hücreler arasındaki sinyaller, mekanik etkiler, gen düzenleme ağları ve çevresel şartlar da gelişime katkıda bulunur.
İnsanın gözünü düşünelim.
Göz, ışığın algılanmasına ve görme bilgisinin sinir sistemine iletilmesine imkân veren karmaşık bir organdır.
Kulak ise ses dalgalarının algılanmasında görev alır.
Kalp, kan dolaşımının sürdürülmesinde çalışır.
Akciğerler gaz alışverişini gerçekleştirir.
Bu organların hepsi aynı bedene ait olduğu hâlde farklı yapılar ve görevler taşır.
Risale-i Nur'un İsm-i Musavvir tefekkürüyle bakıldığında, bu çeşitlilik yaratılıştaki suret verme fiilini düşünmeye vesile olur.
Bir sanat eserinde farklı şekillerin bir bütün meydana getirmesi gibi, insan bedenindeki organlar da birbirini tamamlayan bir bütün oluşturur.
Fakat bu benzetmenin sınırını korumak gerekir: Organların gelişimi biyolojik mekanizmalarla gerçekleşir; tefekkür ise bu mekanizmaların varlık ve anlam bakımından nasıl yorumlandığıyla ilgilenir.
El-Vâhid: Bir ve tek olan.
El-Ehad: Zâtında, sıfatlarında ve ulûhiyetinde eşi ve benzeri bulunmayan.
İnsanın vücut hücrelerinin çoğu aynı temel genetik bilgiyi taşır.
Bir deri hücresinde bulunan DNA ile bir kas hücresinde bulunan DNA'nın temel dizisi büyük ölçüde aynıdır.
Ancak hücreler farklı genleri kullanır.
Burada dikkat çekici bir bütünlük vardır.
Her hücre kendi görevini yaparken bedenin genel işleyişine katılır.
Her organ kendi yapısına sahiptir, fakat bütün organlar aynı insanın hayatını sürdürmesine hizmet eder.
Risale-i Nur'da vahidiyet ve ehadiyet kavramları, Allah'ın birliğinin bütün varlıkta ve tek tek varlıklarda görülen işaretleri bakımından ele alınır.
Vahidiyet, genel birlik ve bütünlük yönünü; ehadiyet ise her bir varlıkta hususî olarak görülen birlik işaretlerini düşünmeye yardımcı olur.
Bu çerçevede insan bedeninin bütünlüğü vahidiyet tefekkürüne, tek bir hücrenin karmaşık yapısı ise ehadiyet tefekkürüne bir vesile olarak değerlendirilebilir.
Bir insanın tek bir hücresine bakıldığında dahi, o hücrenin bütün bedenle ilişkili bir hayat düzeninin parçası olduğu anlaşılır.
Böylece tefekkür eden insan, küçük bir parçadan büyük bir bütünün anlamına ulaşmaya çalışır.
Bir hücre küçük olabilir; fakat bağlı olduğu hayat sistemi son derece geniştir.
El-Hayy: Ezeli ve ebedî hayat sahibi olan.
Bu bölüm, DNA ve RNA tefekkürünün en önemli noktalarından biridir.
DNA kendi başına canlı değildir.
RNA da kendi başına canlı değildir.
Bunlar belirli kimyasal özelliklere sahip moleküllerdir.
Bir hücrenin canlılığını sürdürebilmesi için genetik bilginin yanında enerji üretimi, madde alışverişi, zar bütünlüğü, biyokimyasal reaksiyonlar ve düzenleyici sistemler gerekir.
DNA'yı bir hücrenin dışına çıkardığımızda, tek başına bir insan hücresi meydana gelmez.
Çünkü hayat, yalnızca bir molekülün varlığından ibaret değildir.
Hayat, çok sayıda moleküler ve hücresel sürecin organize şekilde devam etmesini gerektirir.
Bediüzzaman Said Nursî, özellikle hayat bahsinde, hayatı kâinattaki önemli hakikatlerden biri olarak ele alır.
Hayat, çok sayıda ilâhî ismin tecellilerinin okunabildiği kapsamlı bir alan olarak değerlendirilir.
Çünkü canlı bir varlıkta beslenme, büyüme, onarım, hareket, algılama ve çevreyle ilişki kurma gibi birçok faaliyet bir araya gelir.
DNA ve RNA, bu hayat düzeninin önemli parçalarıdır.
Fakat hayatın bütün anlamı bu moleküllere indirgenemez.
Bilim, canlılığın moleküler mekanizmalarını araştırır. Hayatın metafizik anlamı ve Allah'ın Hayy ismiyle ilişkisi ise teolojik tefekkürün konusudur.
Buradan hareketle insan şöyle düşünebilir:
Bir DNA molekülünün varlığı ile canlı bir insanın varlığı arasında ne kadar büyük bir organizasyon farkı vardır!
Hücredeki bütün bu faaliyetler, İsm-i Hayy'in tefekkür edilmesine bir vesile olabilir.

İnsan, genetik bilgisinin yaklaşık yarısını annesinden, yarısını babasından alır.
Normal şartlarda insanın çekirdekli vücut hücrelerinde 46 kromozom bulunur.
Bunların 23'ü anneden, 23'ü babadan gelir.
Bununla birlikte mitokondriyal DNA'nın kalıtımı genellikle anneden gerçekleşir.
Üreme hücreleri oluşurken genetik materyalin yeniden düzenlenmesi ve kromozomların ayrılması, nesiller arasındaki çeşitliliğe katkıda bulunur.
Bu sebeple kardeşler birbirine benzeyebilir, fakat tek yumurta ikizleri dışındaki kardeşler genetik olarak aynı değildir.
Genetik çeşitlilik, insan topluluklarındaki biyolojik farklılıkların önemli kaynaklarından biridir.
Bir insanın genetik yapısında önceki nesillerden gelen izler bulunur.
İnsan, anne ve babasından aldığı kalıtsal bilgiyi kendi hayatı boyunca taşır.
Çocuk sahibi olduğunda bu bilginin bir kısmı yeni nesle aktarılır.
Bu süreç, nesiller arasında biyolojik bir devamlılık meydana getirir.
Risale-i Nur perspektifinde bu devamlılık, rahmet ve hafîziyet açısından tefekkür edilebilir.
Bir tohumun bitkinin yeni nesline ait genetik bilgiyi taşıması ile insanın üreme hücrelerinin kalıtsal bilgiyi aktarması arasında biyolojik açıdan benzerlikler vardır.
Bediüzzaman'ın tohumlar ve çekirdekler üzerinde yaptığı tefekkür, bu bakımdan genetik bilginin korunması ve aktarılmasıyla birlikte düşünülebilir.
Ancak burada DNA'nın insanın bütün kaderini veya şahsiyetini önceden eksiksiz belirlediği sanılmamalıdır.
İnsanın gelişiminde genetik yapı, çevre, eğitim, deneyimler ve çok sayıda başka unsur etkili olur.
DNA her zaman aynı kalmaz.
Bazen DNA dizisinde değişiklikler meydana gelir.
Bu değişikliklere mutasyon denir.
Mutasyonların bazıları etkisiz olabilir.
Bazıları belirli şartlarda faydalı özelliklere katkıda bulunabilir.
Bazıları ise hücresel işleyişi bozarak hastalıklara neden olabilir.
Örneğin bazı kalıtsal hastalıklar, belirli genlerdeki değişikliklerle ilişkilidir.
Kanserlerin gelişiminde de hücrelerin büyümesini ve bölünmesini düzenleyen genlerde oluşan değişiklikler önemli rol oynayabilir.
Bununla birlikte bütün kanserler kalıtsal değildir. Kanserlerin önemli bir kısmında yaşam boyunca hücrelerde biriken değişiklikler rol oynar.
İnsan burada zor bir soruyla karşılaşır:
Madem yaratılışta hikmet vardır, neden genetik hastalıklar ve biyolojik bozukluklar meydana gelir?
Risale-i Nur'un imtihan, sabır, rahmet ve hikmet anlayışı bu soruya imanî bir çerçeve sunar.
Bu yaklaşımda dünya, bütün acıların ve eksikliklerin ortadan kaldırıldığı bir yer olarak görülmez.
Dünya aynı zamanda değişimin, faniliğin, imtihanın ve insanın çeşitli tecrübelerle karşılaştığı bir hayat alanıdır.
Fakat bundan hareketle belirli bir insanın hastalığının nedenini kesin olarak bildiğimizi söyleyemeyiz.
Bir genetik hastalığı kişinin günahına, manevî eksikliğine veya ilâhî cezaya bağlamak doğru değildir.
Hastalıkların biyolojik sebepleri araştırılmalı, tedavi imkânlarından yararlanılmalı ve hastalara şefkatle yaklaşılmalıdır.
Risale-i Nur'un Hastalar Risalesi'nde öne çıkan sabır ve teselli anlayışı, tıbbî tedavinin yerine değil, hastalık karşısında manevî dayanıklılığın yanına konulmalıdır.
Tefekkür, hastalığın sebeplerini araştırmaya engel değil; insanın acı karşısında merhamet ve sorumlulukla davranmasına yardımcı olmalıdır.
El-Latîf: En ince ve gizli hususları bilen, lütfu ince ve hikmetli olan.



İnsan hücresindeki DNA, son derece uzun bir moleküldür.
Tipik bir çekirdekli insan vücut hücresindeki DNA tamamen açılıp uç uca yerleştirildiğinde toplam uzunluğu yaklaşık iki metreye ulaşabilir.
Buna rağmen DNA, mikrometre ölçeğindeki hücre çekirdeğine sığar.
Bu nasıl gerçekleşir?
DNA, histon adı verilen proteinlerin çevresine sarılır.
Bu yapılar nükleozomları meydana getirir.
Nükleozomlar ve diğer düzenleyici yapılar, kromatin adı verilen organizasyonun parçalarıdır.
Kromatin, hücrenin ihtiyacına göre farklı yoğunluklarda düzenlenebilir.
Bu organizasyon hem DNA'nın çekirdek içerisinde yerleşmesini hem de genetik bilginin kullanılmasının düzenlenmesini sağlar.
İnsanın gözüyle göremediği kadar küçük bir alanda, son derece uzun bir molekülün düzenlenmiş olması hayret uyandırıcıdır.
Burada yalnızca küçüklük değil, küçüklük içerisindeki işlevsel organizasyon da dikkat çeker.
Bir hücrenin çekirdeğinde DNA'nın paketlenmesi, okunması, çoğaltılması ve korunması birbiriyle ilişkili süreçlerdir.
Risale-i Nur'un tefekkür anlayışıyla bu durum, ince ve hassas işleyişler üzerinden İsm-i Latîf'i düşünmeye vesile olabilir.
Kâinatın büyüklüğünde tecelli eden kudretin, küçücük yapılardaki inceliklerde de tefekkür edilmesi mümkündür.
Büyüklük kudreti düşündürür; incelik ise ilim, hikmet ve lütuf üzerinde düşünmeye çağırır.
RNA'nın vazifeleri mRNA, tRNA ve rRNA ile sınırlı değildir.
Hücrelerde birçok düzenleyici RNA türü bulunur.
Örneğin mikroRNA'lar, belirli mRNA moleküllerinin kullanımını azaltabilir veya onların parçalanmasını kolaylaştırabilir.
Uzun kodlamayan RNA'lar ise farklı hücresel düzenleme süreçlerine katılabilir.
Bazı küçük RNA türleri, RNA'nın işlenmesinde görev alır.
Bu sistemler, gen ifadesinin kontrol edilmesine katkıda bulunur.
Bir hücrede hangi proteinin ne kadar üretileceği, birçok düzenleme katmanının ortak etkisiyle belirlenir.
İnsan toplumunda düzenin sürdürülmesi için haberleşme, iş bölümü ve koordinasyon önemlidir.
Hücredeki RNA sistemleri de biyolojik düzeyde bilgi aktarımı ve düzenleme görevleri üstlenir.
Elbette moleküller arasında insanlardaki gibi bilinçli bir haberleşme yoktur.
Ancak RNA'nın çok çeşitli görevler üstlenmesi, hayatın tek bir mekanizmaya dayanmadığını gösterir.
Bu çeşitlilik, Risale-i Nur perspektifinde Hakîm, Alîm ve Mukaddir isimlerinin birlikte tefekkür edilmesine vesile olabilir.
Risale-i Nur'da yaratılıştaki hikmet ve iktisat üzerinde önemle durulur.
Bununla birlikte genetik sistemleri incelerken her DNA parçasının mutlaka bilinen ve faydalı bir görevi bulunduğunu söylemek bilimsel açıdan doğru değildir.
İnsan genomunda tekrarlayan diziler, eski hareketli genetik elemanların kalıntıları ve işlevi henüz belirlenmemiş bölgeler bulunur.
Bazı diziler önemli düzenleyici görevler üstlenirken bazıları belirgin bir işlev göstermeyebilir.
Bu durum biyolojinin açıklamaya çalıştığı evrimsel ve moleküler süreçlerin bir parçasıdır.
Tefekkür açısından önemli olan, henüz açıklanamayan her bölgeye zorunlu olarak bir görev yüklemek değildir.
Aksine insan, bildiklerinin sınırını kabul ederek yaratılışın karmaşıklığı üzerinde düşünmelidir.
Bediüzzaman'ın tefekkür anlayışındaki acz ve fakr kavramları burada anlam kazanır.
İnsanın bilgisi sınırlıdır.
Bugün bilinmeyen bir mekanizma yarın anlaşılabilir.
Bugün işlevli sanılan bir yapı hakkındaki yorumlar yeni araştırmalarla değişebilir.
Bu nedenle sağlam bir tefekkür, bilimsel bilgiyi olduğundan fazla göstermemeli ve bilinmeyenleri kesin hükümlere dönüştürmemelidir.
İnsan genetik bir yapıyla dünyaya gelir.
Ancak insan yalnızca genlerinden ibaret değildir.
Genetik özellikler, kişinin bazı biyolojik eğilimlerini, hastalıklara yatkınlığını ve fiziksel özelliklerini etkileyebilir.
Bunun yanında beslenme, çevre, yaşam koşulları, öğrenme ve deneyimler de insanın gelişimine katkıda bulunur.
Epigenetik düzenleme adı verilen süreçler, DNA dizisi değişmeden genlerin kullanımının etkilenmesine katkıda bulunabilir.
Fakat epigenetiği, insanın bütün düşüncelerini veya davranışlarını doğrudan genlerine yazabildiği şeklinde anlamak yanlıştır.
Risale-i Nur'da kader ve insanın iradesi birlikte ele alınır.
İnsan, doğduğu aileyi, genetik özelliklerinin çoğunu veya bedeninin bütün biyolojik şartlarını kendisi seçmez.
Fakat hayatı boyunca karşılaştığı durumlarda tercihleri, sorumlulukları ve ahlâkî davranışları vardır.
Bu bakımdan genetik özelliklerin insanın bütün manevî değerini belirlediği söylenemez.
Bir insanın bedensel özellikleri, onun ahlâkî üstünlüğünün veya eksikliğinin ölçüsü değildir.
Kur'ân'ın insanın değerine dair ortaya koyduğu takva ve sorumluluk anlayışı, insanı yalnızca biyolojik özelliklerine indirgememeyi gerektirir.
DNA insanın biyolojik yapısının önemli bir parçasını açıklar; fakat insanın bütün anlamını, ahlâkını ve manevî değerini tek başına açıklamaz.
İlim
Genetik bilginin saklanması, okunması ve düzenlenmesi El-Alîm ismi üzerinde düşünmeye vesiledir.
Hikmet
Moleküllerin birbirini tamamlayan işlevleri El-Hakîm isminin tefekkürüne kapı açar.
Kudret
Küçücük hücrelerde gerçekleşen kapsamlı biyolojik faaliyetler El-Kadîr ismini hatırlatır.
Hafîziyet
Genetik bilginin korunması ve nesillere aktarılması El-Hafîz ismini düşündürür.
Ölçü
Gen ifadesinin miktarı ve zamanlaması El-Mukaddir ismiyle tefekkür edilebilir.
Hayat
DNA, RNA, proteinler ve diğer sistemlerin canlılık içerisindeki bütünlüğü El-Hayy ismine yönelen tefekküre vesiledir.
Bu isimlerin DNA veya RNA moleküllerinin içerisinde fiziksel olarak bulunduğu kastedilmez. Buradaki ilişki, Risale-i Nur'un varlıkları Allah'ın isimlerine işaret eden eserler olarak okuyan tefekkür anlayışına dayanır.
Şimdi hayalen insan bedenindeki bir hücreye girelim.
Hücrenin zarını geçelim.
Sitoplazmadaki hareketli moleküler dünyayı görelim.
Proteinler, iyonlar, RNA molekülleri ve sayısız kimyasal madde sürekli etkileşim hâlindedir.
Hücrenin çekirdeğine yöneliyoruz.
Burada DNA'nın kromatin hâlinde düzenlendiğini görüyoruz.
Bir bölgede DNA'nın bilgisi RNA'ya aktarılıyor.
Başka bir bölgede DNA hasarı onarılıyor.
Hücrenin başka bir kısmında ribozomlar protein üretiyor.
Mitokondriler, hücresel faaliyetlerde kullanılan ATP'nin önemli bir bölümünün üretilmesine katkıda bulunuyor.
Hücre zarındaki proteinler çevreden gelen sinyalleri algılıyor.
Bütün bunlar fiziksel ve kimyasal kanunlara uygun biçimde gerçekleşiyor.
İşte Risale-i Nur'un tefekkür anlayışı, insanı bu noktada ikinci bir bakışa davet eder.
Yalnızca olayların nasıl gerçekleştiğini öğrenmekle yetinmeyip onların varlık içindeki yerini ve anlamını da düşünmeye çağırır.
Bu hücre hangi büyük bütünün parçasıdır?
Onun faaliyetleri insanın hayatına nasıl katkıda bulunmaktadır?
İnsan, bedenindeki bu süreçlerin ne kadarını bilinçli olarak yönetmektedir?
Kalbinin atışını, hücrelerinin DNA onarımını, RNA üretimini ve protein sentezini her an kendisi mi kontrol etmektedir?
Hayır.
İnsan, bedenindeki hayatî faaliyetlerin büyük çoğunluğunu bilinçli olarak yönetmez.
Bu faaliyetler, biyolojik düzenleme mekanizmalarıyla sürdürülür.
İmanî bakış açısından bu gerçek, insanın kendi varlığı üzerindeki sınırlı hâkimiyetini fark etmesine ve Allah'ın kudretine yönelmesine vesile olabilir.
İnsan burada aczini ve fakrını düşünür.
Acz, kendi gücünün sınırlılığını fark etmektir.
Fakr, varlığını sürdürebilmek için sayısız şarta muhtaç olduğunu anlamaktır.
Risale-i Nur'un önemli tefekkür yollarından biri de insanın kendi acz ve fakrını fark ederek ilâhî kudret ve rahmeti düşünmesidir.
DNA ve RNA'yı incelediğimizde karşımıza birbirine bağlı bir hayat düzeni çıkar.
DNA genetik bilgiyi taşır.
RNA bu bilginin kullanılmasında ve düzenlenmesinde görev yapar.
Proteinler hücresel yapıların ve faaliyetlerin önemli bölümünü gerçekleştirir.
Hücreler dokuları meydana getirir.
Dokular organları oluşturur.
Organlar sistemler hâlinde çalışır.
Sistemler bir insan bedeninin hayatını sürdürmesine katkıda bulunur.
İnsan ise çevresiyle, diğer canlılarla ve yeryüzündeki ekolojik düzenle ilişkili olarak yaşar.
Bu ilişkiler zinciri, hayatın bütünlüğünü gösterir.
Risale-i Nur'un tevhid anlayışıyla bakıldığında, bir varlığın diğer varlıklarla ilişkisi, kâinatın parçalarının birbirinden kopuk olmadığını düşünmeye vesile olur.
Bu, biyolojinin tek başına Allah'ın varlığını deneysel olarak ispat ettiği anlamına gelmez.
Fakat iman sahibi bir insan, biyolojik gerçekleri tevhid inancı çerçevesinde okuyabilir.
Bir hücredeki düzen, onun için ilâhî ilim ve kudret üzerinde düşünmenin başlangıcı olabilir.
Bir DNA molekülündeki genetik bilgi, yaratılışın hikmetini düşünmeye sevk edebilir.
RNA'nın çok çeşitli görevleri, hayatın zenginliğini ve ilişkilerinin derinliğini fark ettirebilir.
Böylece insan, bilimsel bilgiyi küçümsemeden ve imanî yorumu bilimsel bilginin yerine koymadan, iki farklı düşünme alanını birlikte değerlendirebilir.
İnsan, yıldızlara bakarak kâinatın büyüklüğünü düşünür.
Denizlere bakarak suyun ve hayatın önemini anlar.
Dağlara bakarak yeryüzünün yapısını inceler.
Fakat kendi bedenine yöneldiğinde de son derece geniş bir araştırma ve tefekkür alanıyla karşılaşır.
Bir hücrenin içerisinde DNA bulunur.
DNA'da kalıtsal bilgi saklanır.
RNA bu bilginin kullanılmasında ve düzenlenmesinde görev alır.
Proteinler ve diğer hücresel yapılar, hayatın devamı için gerekli sayısız faaliyeti gerçekleştirir.
Bu süreçlerin tamamı, bilimsel olarak araştırılabilen doğal mekanizmalardır.
Risale-i Nur perspektifinden ise insan, bu mekanizmaların işleyişinde gördüğü düzeni, ölçüyü, devamlılığı ve uyumu Allah'ın isimleri açısından tefekkür edebilir.
İnsanın büyüklüğü yalnızca bedeninin yapısında değildir.
İnsan aynı zamanda bu yapıyı araştırabilen, anlayabilen, anlamlandırabilen ve kendi varlığı üzerinde düşünebilen bir varlıktır.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
“Kesin olarak inananlar için yeryüzünde nice deliller vardır. Kendi nefislerinizde de. Hâlâ görmüyor musunuz?”
Zâriyât Suresi, 20–21. ayetler
Bu ayetler, insanın kendi varlığını tefekkür etmesine güçlü bir davet olarak okunabilir.
İnsan, kendi bedenini yalnızca et, kemik ve moleküllerden ibaret görmeyip onun hayatını sürdüren süreçleri araştırdıkça hayretini derinleştirebilir.
DNA'yı öğrendikçe genetik bilginin zenginliğini fark eder.
RNA'yı öğrendikçe hücresel faaliyetlerin çeşitliliğini görür.
Hücreyi öğrendikçe bedeninin ne kadar çok sisteme bağlı olduğunu anlar.
Ve imanî bir bakışla bütün bunlar üzerinde düşündüğünde, kendi varlığının ilâhî ilim, kudret, hikmet ve rahmet açısından taşıdığı anlamları tefekkür eder.
İnsan kendi bedenini tanıdıkça, yalnızca biyolojisini değil, varlığına dair sorduğu büyük soruları da daha derinden düşünmeye başlar.
Allah'ım!
Bedenimizin her hücresinde işleyen hayat düzenini anlamayı bize nasip eyle.
İlminin sonsuzluğunu, kudretinin büyüklüğünü, hikmetinin derinliğini ve rahmetinin genişliğini tefekkür edebilmeyi bize öğret.
Bize verdiğin aklı, hakikati araştırmakta; ilmi, insanlığa faydalı olmakta; sağlığı, şükür ve hayırlı hizmetlerde kullanmayı nasip eyle.
Bedenimizin kıymetini bilmeyi, hastalara merhamet etmeyi, bilimsel araştırmalardan faydalanmayı ve yaratılış üzerinde düşünürken haddimizi bilmeyi bize ihsan eyle.
Bizi ilmi arttıkça tevazusu artan, varlığı tanıdıkça şükrü derinleşen kullarından eyle.
Âmin.
RİSALE-İ NUR İLE İLERİ TEFEKKÜR KONULARI
Bu makalenin devamında DNA ve RNA'nın daha derin yönlerini, özellikle Risale-i Nur'un Otuzuncu Söz'deki zerreler bahsi, Yirmi Üçüncü Lem'a'daki tabiat bahsi, Otuzuncu Lem'a'daki Esmâ-i Sitte ve hayatın mahiyetine dair bahisleri çerçevesinde inceleyebiliriz. Yukarıdaki açıklamalar doğrudan Risale-i Nur'dan alıntılar değil, onun kavramlarıyla yapılmış yorumlardır.
İkinci bölüm: DNA ve RNA'da tevhid delilleriZerreler, ilim, irade, kudret ve hafîziyet tefekkürüAnne rahminde insanın yaratılış mucizesiTek hücreden organların oluşumuna uzanan gelişim
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.