- Salih Avcı
- 21.02.2023
4. Bölüm — Bilimsel Genetik ve Risale-i Nur Perspektifinde İnsan Yaratılışı
İnsan yaratılışı hakkında üzerinde düşünülmesi gereken en derin sorulardan biri şudur:
Anne rahmindeki küçücük bir hücre, ileride meydana gelecek insanın boyunu, yüzünü, göz rengini, zekâsını, hastalıklarını, karakterini ve yaşayacağı hayatı önceden belirliyor mu?
DNA, insanın biyolojik gelişimi hakkında çok önemli kalıtsal bilgiler taşır. Fakat bütün geleceği yazılmış, değişmez bir hayat senaryosu değildir.
İnsanın gelişiminde üç temel unsurun etkileşimi vardır:
Genetik miras: Anne ve babadan gelen DNA.
Biyolojik düzenleme: Genlerin çalışması, hücreler arası iletişim ve epigenetik süreçler.
Çevresel etkiler: Anne rahmindeki koşullar, beslenme, eğitim, yaşam deneyimleri ve diğer çevresel faktörler.
Bunlara gelişim sırasında ortaya çıkan rastlantısal moleküler olaylar da eşlik eder.
Risale-i Nur açısından ise farklı bir soru gündeme gelir: Genetik düzenin ve insanın hayatında gerçekleşen olayların ilahi ilim, kader ve insanın iradesiyle ilişkisi nedir?
Bu iki soruyu ayrı ayrı inceleyeceğiz.






DNA'mız, birçok biyolojik özelliğimizi etkiler. Ancak her özellik aynı derecede genetik olarak belirlenmez.
Bazı hastalıklar tek bir gendeki değişiklikten kaynaklanabilir. Buna karşılık boy uzunluğu, zekâ, kişilik özellikleri ve birçok yaygın hastalık, çok sayıda genin ve çevresel unsurun birlikte etkisi altındadır.
|
Özellik |
DNA'nın etkisi |
|---|---|
|
Kan grubu |
Büyük ölçüde belirleyici |
|
Doğal göz rengi |
Güçlü, fakat çok genli |
|
Boy uzunluğu |
Güçlü genetik etki; beslenme ve sağlık da önemli |
|
Zekâ ile ilişkili bilişsel özellikler |
Çok genli; çevre ve eğitim de etkili |
|
Mizaç |
Genetik ve çevresel etkilerin birleşimi |
|
Yaygın hastalıkların çoğu |
Genetik yatkınlık ve diğer risk faktörleri |
|
Ahlaki tercihler |
DNA tarafından kesin biçimde belirlenmez |
Örneğin bir kişinin genetik olarak belirli bir hastalığa yatkın olması, o hastalığa kesinlikle yakalanacağı anlamına gelmez.
Aynı biçimde, genetik bakımdan uzun boylu olmaya yatkın bir çocuğun gelişimi, beslenme ve sağlık koşullarından etkilenebilir.
Genetik araştırmalar, birçok özelliğin genler ve çevre arasındaki karmaşık etkileşimlerden etkilendiğini gösteriyor.
MedlinePlus+2
Örneğin bazı genetik değişiklikler ciddi hastalıkların ortaya çıkmasında doğrudan rol oynayabilir. Ancak yaygın hastalıkların çoğunda risk, tek bir gen tarafından kesin olarak belirlenmez.
Bu yüzden genetik testlerin hesapladığı olasılıklar da kişinin geleceğinin kesin bir açıklaması değildir.

Tek yumurta ikizleri genellikle aynı döllenmiş yumurtanın bölünmesinden meydana gelir.
Başlangıçtaki DNA dizileri büyük ölçüde aynıdır.
Fakat ilerleyen yıllarda:
Bazı hücrelerde farklı somatik mutasyonlar oluşabilir.
Epigenetik işaretler farklılaşabilir.
Beslenme, hastalıklar ve yaşam deneyimleri farklı olabilir.
Beynin sinaptik bağlantıları farklı biçimde gelişebilir.
Öğrenme, hatırlama ve davranış kalıplarında farklılıklar ortaya çıkabilir.
Bu nedenle aynı genetik kökenden gelen iki kişi bile aynı kişilik, aynı hayat ve aynı biyolojik özelliklere sahip olmak zorunda değildir.
Buradan çıkarılacak temel sonuç: DNA, insanın gelişimi için çok önemli bir başlangıç bilgisi sağlar; fakat insanın bütün hayatını tek başına belirlemez.







Evet. Hücreler, DNA dizisini değiştirmeden gen faaliyetlerini düzenleyebilir.
Bu mekanizmalara epigenetik düzenleme denir.
Başlıca örnekler:
DNA metilasyonu: DNA'ya eklenen kimyasal grupların bazı genlerin çalışmasını etkilemesidir.
Histon değişiklikleri: DNA'nın çevresine sarıldığı proteinlerdeki değişikliklerin genlere erişimi düzenlemesidir.
Kromatin organizasyonu: DNA'nın hücre çekirdeğinde nasıl paketlendiğinin gen faaliyetlerini etkilemesidir.
Örneğin bir karaciğer hücresiyle bir sinir hücresinin aynı DNA'yı büyük ölçüde taşımasına rağmen farklı işler yapmasının temelinde gen düzenlemesi bulunur.
Epigenetik işaretlerin bir bölümü hücre bölünmeleri boyunca korunabilir; bir bölümü ise zamanla değişebilir. Bazı çevresel koşullar da bunları etkileyebilir.
Ancak epigenetik mekanizmaları, insanın istediği her geni düşünce gücüyle açıp kapatabileceği şeklinde yorumlamak bilimsel değildir.







Beynin yapısı ve çalışması genetik bilgilerden etkilenir.
Genler, sinir hücrelerinin oluşumunda, sinaptik bağlantıların gelişmesinde ve hücrelerin haberleşmesinde önemli görevler üstlenir.
Fakat insan zekâsının tamamını belirleyen tek bir gen bulunmamaktadır.
Bilişsel özellikler, çok sayıda genetik varyantın küçük etkileriyle ve eğitim, sağlık, beslenme, öğrenme gibi koşullarla şekillenir.
MedlinePlus+1
Bu nedenle bir embriyonun DNA'sında belirli değişiklikler yaparak gelecekte kesinlikle çok zeki, çok cesur, son derece sabırlı veya belirli bir karaktere sahip bir insan elde etmek, mevcut bilimsel imkânlarla mümkün değildir.
Genetik mühendisliği bazı biyolojik hastalıkların tedavisinde kullanılabilir. Ancak karmaşık zihinsel ve davranışsal özelliklerin güvenilir biçimde tasarlanması çok farklı ve çok daha zor bir meseledir.
Biyoloji, karar verme süreçlerinde beynin nasıl çalıştığını inceleyebilir.
Örneğin karar alma, dürtüleri kontrol etme, sonuçları değerlendirme ve öğrenme gibi işlevlerin sinir sistemindeki karşılıklarını araştırır.
Fakat buradan bütün insani seçimlerin yalnızca DNA tarafından kesin olarak belirlendiği sonucu çıkmaz.
Özgür iradenin felsefî ve metafizik anlamda varlığı, bilimsel bulguların yanında felsefe ve teolojinin de tartıştığı bir konudur.

Burada bilimsel bilgi ile dinî inancı kesin olarak ayırmamız gerekir.
DNA'nın görevi, hücrelerin yapısı ve faaliyetleri için gerekli kalıtsal bilgilerin önemli bir bölümünü taşımaktır.
DNA üzerinde proteinlerin ve RNA moleküllerinin üretimini etkileyen genetik bölgeler bulunur.
Ancak DNA'da ruh olarak tanımlanmış bir yapı veya bilimsel olarak tespit edilmiş bir ruh geni bulunmamaktadır.
Beyin ve sinir sisteminin faaliyetleri; algı, hafıza, öğrenme, duygu ve bilinçli deneyimlerle ilişkilidir.
Bununla birlikte öznel bilincin nasıl ortaya çıktığına dair bütün felsefî ve bilimsel sorular kesin olarak çözümlenmiş değildir.
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
"Sana ruh hakkında soru sorarlar. De ki: Ruh, Rabbimin emrindendir. Size ilimden ancak az bir şey verilmiştir." (İsrâ, 17:85, meal)
Bu ayet, ruhun mahiyeti konusunda insan bilgisinin sınırlarına işaret eder.
Risale-i Nur'un ruh bahislerinde ise ruh, maddi bedene indirgenmeyen, hayat ve şuurla ilişkili bir hakikat olarak ele alınır.
Özellikle 29. Sözde ruhun varlığı, mahiyeti ve bekası üzerinde durulur.
Bediüzzaman'ın yaklaşımı bakımından insan bedeni ile ruh arasında ilişki bulunması, bunların aynı şey olduğu anlamına gelmez.
Bu çerçevede şu ayrım yapılabilir:
|
DNA ve biyolojik yapı |
Ruhun dinî yorumu |
|---|---|
|
Maddi moleküllerden meydana gelir |
Maddi yapıya indirgenmeyen bir hakikat olarak değerlendirilir |
|
Laboratuvarda incelenebilir |
Metafizik mahiyeti deneysel yöntemlerle doğrudan belirlenmiş değildir |
|
Kalıtsal bilgiyi taşır |
İmanî yorumda hayat ve şuurla ilişkilendirilir |
|
Mutasyonlara uğrayabilir |
Genetik mutasyonlarla aynı türden bir olgu olarak görülmez |
Önemli sonuç: DNA'nın bilimsel açıklaması ruhun varlığını ne deneysel olarak kanıtlar ne de tek başına çürütür. Bunlar farklı yöntemlerle ele alınan sorulardır.
İnsanın bedensel veya zihinsel özelliklerini etkileyen genetik değişiklikler ortaya çıkabilir.
Bazı genetik hastalıklar sinir sistemini ve bilişsel gelişimi etkileyebilir. Ayrıca beyin yaralanmaları, hastalıklar veya ilaçlar kişinin davranış ve deneyimlerini değiştirebilir.
Fakat bir genin değiştirilmesinin ruhun mahiyetini değiştirdiği bilimsel olarak gösterilmiş değildir.
İslam düşüncesi açısından da bir insanda genetik veya bedensel değişiklik meydana gelmesi, onun insan olarak manevi değerini ortadan kaldırmaz.
Dolayısıyla insanın genetik yapısında meydana gelen bir değişikliği, insanlığını veya ruhunu kaybetmek şeklinde yorumlamak doğru değildir.







Yaşlanma, tek bir genin veya tek bir organın bozulmasından kaynaklanmaz.
Çok sayıda biyolojik sürecin zaman içinde değişmesiyle meydana gelir.
Başlıca yaşlanma mekanizmalarından bazıları şunlardır:
|
Mekanizma |
Yaşlanmayla ilişkisi |
|---|---|
|
DNA hasarı |
Genetik bütünlüğün zamanla zarar görmesi |
|
Telomer değişimleri |
Bazı hücrelerin bölünme kapasitesinin sınırlanması |
|
Mitokondri işlev bozukluğu |
Hücresel enerji üretiminin etkilenmesi |
|
Hücresel yaşlanma (senesens) |
Bazı hücrelerin bölünmeyi bırakıp doku ortamını etkilemesi |
|
Kök hücre işlevlerinde azalma |
Doku yenilenmesinin zayıflaması |
|
Protein dengesinin bozulması |
Hasarlı veya yanlış katlanmış proteinlerin birikmesi |
Bu mekanizmalar bilimsel yaşlanma araştırmalarının önemli konularıdır.
PubMed+1
Hayır.
Telomerler, kromozomların uç bölgelerinde bulunan koruyucu yapılardır.
Bazı hücrelerde her bölünmeyle telomerler kısalabilir. Telomerlerin korunmasında telomeraz enzimi görev yapabilir.
Ancak yaşlanmanın tek nedeni telomer kısalması değildir. Telomeraz faaliyetinin kontrolsüz biçimde artırılması da bazı kanser riskleriyle ilişkili olabilir.
Dolayısıyla telomer uzatmak, insanı ölümsüz yapacak basit bir çözüm değildir.
Bu, bilimsel araştırmaların önemli hedeflerinden biridir.
Örneğin araştırmacılar senesens hücreleri, metabolik düzenleme, epigenetik değişimler ve doku yenilenmesi üzerinde çalışmaktadır.
Hayvan deneylerinde bazı müdahaleler yaşlanmayla ilişkili süreçleri veya yaşam süresini değiştirebilmiştir.
Bununla birlikte insanlarda yaşlanmayı güvenilir biçimde durdurduğu veya yaşamı sınırsız uzattığı kanıtlanmış bir genetik müdahale bulunmamaktadır.
Genetik özellikler, çevre ve yaşam biçimi birlikte insanın yaşam süresini etkileyebilir.
MedlinePlus+1
Bu soruya iki ayrı kavram üzerinden cevap vermeliyiz.
Biyolojik açıdan: Bazı hastalıkların oluşma ihtimali azaltılabilir, bazı genetik bozukluklar tedavi edilebilir ve belirli hücresel faaliyetler değiştirilebilir.
Teolojik açıdan: Kaderin ne olduğu, Allah'ın ezelî ilmi ile insanın fiilleri arasındaki ilişkiyi içeren ayrı bir inanç meselesidir.
Örneğin bir çocuğun kalıtsal hastalığına başarılı bir gen tedavisi uygulanmasını düşünelim.
Bilim, bu tedaviyi genetik bir müdahalenin biyolojik sonucu olarak inceler.
İslamî kader anlayışında ise tedavinin uygulanması, insanın iradesiyle sebeplere başvurması ve ortaya çıkan sonuç kaderden bağımsız bir olay olarak görülmez.
Bu konu Risale-i Nur'un özellikle 26. Söz: Kader Risalesi ile bağlantılıdır.
Bediüzzaman Said Nursî, Kader Risalesi'nde ilahi ilim ile insanın seçimi arasındaki ilişkiyi ele alır.
Burada üç temel kavram önemlidir.
İslam kelâmında Allah'ın ilmi, insanınki gibi zamanla öğrenen veya sonradan bilgi kazanan bir ilim olarak değerlendirilmez.
Allah'ın geçmişi, bugünü ve geleceği bilmesi, insanın gelecekte yapacağı seçimlerin zorla yaptırıldığı anlamına gelmez.
Bu yaklaşımda bilmek ile zorlamak farklıdır.
Cüz-i ihtiyarî, insanın sınırlı tercih ve irade yeteneğini ifade eder.
İnsan, doğacağı aileyi veya kalıtsal özelliklerinin çoğunu seçmez.
Fakat hayatı boyunca birçok konuda tercih yapabilir.
Örneğin bir insanın öfkeye yatkınlığı biyolojik veya çevresel etkenlerle ilişkili olabilir. Ancak bu yatkınlık, her durumda aynı davranışı zorunlu olarak gerçekleştireceğini göstermez.
İslam ahlakında insanın sorumluluğu da niyet, irade ve fiil ilişkisi içerisinde değerlendirilir.
Genetik tedavi, tıbbi müdahale, eğitim ve kişinin kendi davranışlarını değiştirme çabası, sebeplere başvurmanın örnekleridir.
Bunlar kader inancına zorunlu olarak aykırı değildir.
Örneğin:
Bir hastalığın biyolojik sebebi bulunur. Bilim insanları bu sebebe yönelik tedavi geliştirir. Hasta tedaviye başvurur ve iyileşebilir.
Bu süreci bilim, hastalık ve tedavi mekanizmalarıyla açıklar.
İmanî açıdan ise insanın sebeplere başvurması ve ortaya çıkan sonuç, ilahi ilim ve yaratılış düzeniyle ilişkilendirilir.
El-Hayy — Hayat sahibi
Canlı hücrelerde enerji üretimi, madde alışverişi, metabolizma ve çoğalma gibi faaliyetler hayatın biyolojik tezahürleridir. İmanî açıdan hayat nimeti İsm-i Hayy ile ilişkilendirilir.
El-Kayyûm — Varlığı ayakta tutan
İnsan bedeninde organların ve hücrelerin devamlı faaliyet göstermesi, birbirine bağımlı biyolojik sistemlere dayanır. Risale-i Nur açısından bu devamlılık kayyûmiyet üzerinde tefekküre vesile olur.
El-Alîm — Her şeyi bilen
Genlerin karmaşık düzenlenmesi, embriyonik gelişim ve organlar arasındaki ilişkiler ilim kavramı açısından değerlendirilebilir.
El-Hafîz — Muhafaza eden
DNA'nın kopyalanması, onarılması ve kalıtsal bilginin nesillere aktarılması, hafîziyet üzerinde düşünmeye imkân verir.
El-Hakîm — Hikmetle iş gören
Hücrelerin farklı vazifeler üstlenmesi ve organların birlikte çalışması, canlılardaki düzenin hikmet yönünden değerlendirilmesine imkân sağlar.
Bu yorumlar, bilimsel mekanizmaların yerine geçmez. Hücrenin faaliyetleri laboratuvarda araştırılabilir; bunların Allah'ın isimleri bakımından anlamlandırılması ise imanî tefekkür alanındadır.
|
Konu |
Mahiyeti |
|---|---|
|
DNA |
Hücrelerde kalıtsal bilgiyi taşıyan maddi molekül |
|
Epigenetik |
Genlerin çalışma düzenini etkileyen biyolojik mekanizmalar |
|
Beyin |
Sinirsel faaliyetleri, algıyı, öğrenmeyi ve davranışları mümkün kılan organ |
|
Ruh |
Din ve felsefede ele alınan, metafizik mahiyeti bilimsel olarak belirlenmemiş kavram |
|
Kader |
İslam inancında ilahi ilim, takdir ve yaratılışla ilişkili kavram |
|
Cüz-i ihtiyarî |
İnsanın tercih ve irade yetkisini ifade eden kelâmî kavram |
Burada özellikle şu farkı anlamamız gerekiyor:
DNA'nın insanın biyolojik geleceğini etkilemesi ile kaderin insan hayatını kuşatması aynı anlama gelmez.
DNA biyolojik bir yapıdır. Kader ise İslam düşüncesinde ilahi ilim ve takdirle ilişkili metafizik bir kavramdır.
Genetik bir değişiklik meydana geldiğinde DNA değişmiş olur; bundan kaderin bilimsel olarak değiştirildiği veya değiştirilmediği sonucu çıkarılamaz.
İnsanın bedeni, genetik bilgilerin ve çok sayıda hücresel mekanizmanın etkileşimiyle gelişir.
Ancak insanın hayatı, DNA'daki bilgilerden ibaret değildir.
İnsanın öğrenmesi, düşünmesi, hatırlaması, ilişkileri, davranışları ve tercihleri çok yönlü süreçlerle şekillenir.
Bilimsel açıdan genler önemli biyolojik etkenlerdir; fakat insanın bütün geleceğini kesin biçimde yazan değişmez bir program değildir.
Risale-i Nur perspektifinde ise insan, bedeniyle birlikte akıl, şuur, irade ve manevi yönleri üzerinde düşünülmesi gereken bir varlık olarak ele alınır.
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
"Andolsun, biz insanı en güzel biçimde yarattık." (Tîn, 95:4, meal)
Bu ayet, insanın yaratılışındaki değer ve hikmet üzerinde tefekkür etmek için önemli bir başlangıçtır.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.