- Salih Avcı
- 18.01.2025
Kur’an-ı Kerim, sahih hadisler, İslam tarihi ve Risale-i Nur perspektifinde ayrıntılı bir tefekkür makalesi
İslam tarihinde öyle şahsiyetler vardır ki hayatları yalnızca geçmişte yaşanmış hadiselerden ibaret değildir. Onların yaşayışları, asırlar boyunca insanlığa ahlak, merhamet, adalet, cesaret, sabır ve teslimiyet dersleri vermeye devam eder.
Bu müstesna şahsiyetlerin başında Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed'in (sallallahu aleyhi ve sellem) sevgili torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin (radıyallahu anhüma) gelir.
Onlar, Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın evlatları, Resûlullah'ın torunları ve Ehl-i Beyt'in en kıymetli fertlerindendir.
Birinin hayatında Müslümanların kanını dökmemek için büyük bir makamdan feragat etme hikmeti, diğerinin hayatında ise ağır şartlar altında haksızlığa boyun eğmeme kararlılığı öne çıkar.
Hz. Hasan bize barışın, fedakârlığın ve fitneden uzak durmanın değerini öğretirken Hz. Hüseyin, hakikat uğrunda gösterilen cesaretin, vakar ve sabrın unutulmaz bir örneğini sunar.
Fakat bu iki hayatı birbirine zıt görmek doğru değildir. Her ikisinin de davranışları kendi tarihî şartları içerisinde değerlendirilmelidir.
Biri barış için makamından vazgeçmiş, diğeri doğru bildiği ilkeyi ağır bedeller karşısında terk etmemiştir.
İkisinde de ortak olan temel hakikat; şahsi menfaatleri aşan bir ahlak, Allah'a bağlılık ve ümmetin geleceğine karşı sorumluluk duygusudur.
Neseb, aile terbiyesi ve çocukluk yılları
Hz. Hasan, hicretin üçüncü yılında, yaklaşık miladi 625'te Medine'de dünyaya geldi.
Hz. Hüseyin ise kardeşinden yaklaşık bir yıl sonra, hicretin dördüncü yılında, yaklaşık 626'da dünyaya geldi.
Babaları Hz. Ali, Resûlullah'ın amcasının oğlu ve damadıydı. Anneleri Hz. Fâtıma ise Peygamberimizin sevgili kızıydı.
Bu nedenle Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin hem Resûlullah'ın aile ortamında yetişme imkânı bulmuş hem de onun sevgisine ve terbiyesine doğrudan şahit olmuşlardır.
Peygamber Efendimiz iki torununa büyük bir şefkat gösterirdi.
Sahih-i Buhârî'de aktarılan bir rivayette onları dünyadaki iki güzel kokulu çiçeği olarak nitelendirmiştir.
sunnah.com
Bu hadis üzerinde düşünelim.
Bir çiçek yalnızca güzelliğiyle değil, kokusu ve bulunduğu yere kazandırdığı güzellikle de değer taşır.
Resûlullah'ın torunları için kullandığı bu ifade, onlara duyduğu sevginin ve şefkatin ne kadar derin olduğunu gösterir.
Hikmetli ders: Çocuk, yalnızca korunup büyütülecek bir varlık değil; sevgi, merhamet, terbiye ve güzel ahlakla yetiştirilecek bir emanettir.
Peygamber Efendimizin Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'e gösterdiği sevgi, çocuk eğitiminde önemli bir örnektir.
Tirmizî'de yer alan bir rivayette Resûlullah, iki torununu sevdiğini bildirerek Allah'tan onları ve kendilerini sevenleri sevmesini dilemiştir.
beta.sunnah.com
Böylece çocuk sevgisinin güzel bir insanî davranış olmanın yanında, dua ve merhametle birleşen dinî bir değer olduğu görülür.
Burada üç önemli nokta vardır:
Şefkat: Çocuğa sevildiğini hissettirmek.
Terbiye: Çocuğun karakterini güzel ahlakla geliştirmek.
Dua: Evladın yalnızca dünyevî başarısını değil, imanını ve ahiretini de önemsemek.
Peygamberimizin torunlarına yaklaşımı, sertlik ve korku üzerine kurulu bir eğitim anlayışından ziyade şefkatle birlikte sorumluluk kazandıran bir terbiyeye işaret eder.
Bediüzzaman Said Nursî, Risale-i Nur'un çeşitli bahislerinde şefkati insanın mânevî hayatındaki önemli duygulardan biri olarak ele alır.
Özellikle annelerin fedakâr şefkati, karşılıksız merhametin güçlü bir örneğidir.
Bu bakışla Peygamber Efendimizin torunlarına duyduğu sevgi değerlendirildiğinde şu hakikat ortaya çıkar:
Allah'ın insanın kalbine yerleştirdiği merhamet duygusu, doğru kullanıldığında insanı başkasının iyiliği için fedakârlığa sevk eder.
Resûlullah'ın şefkati ise yalnızca kendi çocukları ve torunlarıyla sınırlı kalmamış, bütün ümmetini kuşatmıştır.
Tefekkür: Kendi torununu sevgiyle kucaklayan Peygamberimiz, aynı zamanda ümmetinin hidayet ve kurtuluşunu isteyen bir rahmet elçisidir.
Resûlullah Efendimiz şöyle buyurmuştur:
“Hasan ve Hüseyin, cennet gençlerinin efendileridir.”
Kaynak: Tirmizî, Menâkıb, hadis 3768. Tirmizî rivayeti hasen-sahih olarak değerlendirmiştir.
WhatSurah
Bu hadisten anlaşılabilecek en önemli hakikat, insanın değerinin yalnızca dünyada elde ettiği iktidar veya maddî imkânlarla ölçülemeyeceğidir.
Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in şerefi, sadece Peygamberimizin torunları olmalarından ibaret değildir. Onların Ehl-i Beyt'e mensubiyetleri, dinî ve ahlakî şahsiyetleriyle birlikte değerlendirilir.
İslam'a göre insanın Allah katındaki üstünlüğünde takva esastır.
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
“Allah katında en değerli olanınız, O'na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.”
Hucurât suresi, 49:13 (mealen).
Dolayısıyla Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'i sevmek, onların nesebine hürmet etmekle birlikte güzel ahlaklarını örnek almayı da gerektirir.
Resûlullah şöyle buyurmuştur:
“Hüseyin bendendir, ben de Hüseyin'denim.”
Tirmizî, 3775. Hadis, Tirmizî tarafından hasen olarak değerlendirilmiştir.
Islam Question & Answer
Bu ifadeyi biyolojik veya maddî bir birleşme anlamında yorumlamak doğru değildir.
Hadiste Hz. Hüseyin ile Resûlullah arasındaki yakın akrabalık, sevgi, aidiyet ve mânevî bağ vurgulanmaktadır.
Bu rivayet bize Ehl-i Beyt sevgisinin yalnızca tarihî bir hatıra değil, İslam ahlakının önemli değerlerinden olduğunu hatırlatır.
Ancak bu sevgi, İslam'ın tevhid anlayışı içerisinde yaşanmalı; hiçbir insan ilahlaştırılmamalı, dinî ölçülerin üstüne çıkarılmamalıdır.
Hz. Ali'nin 661 yılında şehit edilmesinin ardından Müslümanların önemli bir bölümü Hz. Hasan'a biat etti.
Ancak bu dönem, İslam tarihinin en çalkantılı yıllarından biriydi.
Müslümanlar arasında siyasî ayrılıklar ortaya çıkmış, daha önce yaşanan çatışmalar toplumun üzerinde ağır yaralar bırakmıştı.
Hz. Hasan'ın karşı karşıya bulunduğu mesele yalnızca yönetim makamını korumak değildi.
Bir tarafta kendisine bağlı insanlar, diğer tarafta Hz. Muâviye'nin idaresindeki güçlü siyasî ve askerî yapı bulunuyordu.
Muhtemel bir savaş, yeniden çok sayıda Müslümanın hayatını kaybetmesine yol açabilirdi.
Hz. Hasan, 661 yılında Hz. Muâviye ile anlaşarak yönetimden çekildi.
Bu hadise İslam tarihinde Müslümanların büyük bir bölümünün tek yönetim altında birleştiği dönemle ilişkilendirilir ve o yıl Âmü'l-Cemâa olarak anılır.
Anlaşmanın ayrıntıları hakkında tarihî kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır. Bununla birlikte Hz. Hasan'ın yönetimden çekilmesi ve büyük bir askerî çatışmanın önüne geçilmesindeki rolü tarihî bakımdan belirgindir.
Islam Museum+1
Düşünelim:
Bir insan yıllarca bir makama ulaşmak için mücadele edebilir.
O makama ulaşınca onu kaybetmemek için büyük bedelleri göze alabilir.
Fakat Hz. Hasan, mevcut şartları değerlendirerek siyasî makamdan vazgeçmeyi tercih etti.
Bu davranış, onun tarihî şahsiyetinin en önemli yönlerinden biridir.
Hikmetli ders: Gerçek büyüklük, her zaman makam elde etmekte değil; gerektiğinde başkalarının hayatını korumak için makamdan vazgeçebilmekte de ortaya çıkar.
Sahih-i Buhârî'de Peygamber Efendimizin Hz. Hasan hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilir:
“Bu oğlum seyyiddir. Umulur ki Allah onun vasıtasıyla Müslümanlardan iki büyük topluluğun arasını düzeltir.”
Kaynak: Buhârî, 7109.
sunnah.com
Burada kullanılan seyyid kelimesi liderlik ve yüksek fazilet anlamları taşır.
Fakat hadisin özellikle dikkat çekici yönü, Hz. Hasan'ın liderliğinin insanlar arasındaki barışla ilişkilendirilmesidir.
Böylece liderliğin yalnızca kuvvet ve iktidarla değil, sulh ve uzlaşma sağlayabilme kabiliyetiyle de değerlendirilebileceği anlaşılır.
Birinci ders: İnsan hayatı siyasî menfaatlerden değerlidir.
Müslümanların can güvenliğini korumak, siyasî üstünlük elde etmekten daha önemli olabilir.
İkinci ders: Feragat her zaman mağlubiyet değildir.
Kişi haklı olduğuna inandığı bir konuda bile, daha büyük bir zararı önlemek amacıyla bazı taleplerinden vazgeçebilir.
Üçüncü ders: Nefsi yenmek büyük bir mücadeledir.
Bir insanın sahip olduğu makam ve itibardan kendi isteğiyle vazgeçmesi, nefsin şöhret ve üstünlük arzusunu aşmayı gerektirebilir.
Dördüncü ders: Barış, hikmetli bir tercih olabilir.
Kur'an'ın sulh ve kardeşlik çağrıları, çatışmaları sona erdirme gayretini değerli kılar.
Beşinci ders: Lider, kendi geleceğinden önce toplumun geleceğini düşünmelidir.
Hz. Hasan'ın tavrında özellikle bu sorumluluk anlayışı öne çıkar.
Hz. Hasan, yaklaşık 670 yılında Medine'de vefat etti.
Bazı tarihî rivayetlerde zehirlendiği anlatılır. Ancak zehirlenmenin gerçekleşme biçimi ve bundan kimin sorumlu olduğu hususları kesin biçimde ispatlanmış değildir. Bu nedenle belirli kişileri kesin delil olmadan suçlamak tarihî açıdan doğru olmaz.
Islam Museum
Onun hayatı bize şu soruyu bırakır:
Haklı olduğumu düşündüğüm bir anlaşmazlıkta, daha büyük bir iyilik için ne kadar fedakârlık yapabilirim?
Hz. Hüseyin (radıyallahu anh), çocukluğundan itibaren Peygamber Efendimizin sevgisiyle yetişmiş, Hz. Ali ve Hz. Fâtıma'nın terbiyesinden geçmiş müstesna bir şahsiyettir.
Onun hayatında özellikle şu özellikler dikkat çeker:
Haksızlık karşısında kararlılık.
İnandığı değerleri korumak için fedakârlık.
Ağır imtihanlar karşısında sabır.
Ailesine ve yakınlarına bağlılık.
Siyasî baskılara karşı şahsiyetini muhafaza etme.
Hz. Hüseyin'in hayatı yalnızca Kerbelâ hadisesinden ibaret değildir. Onun Medine'deki yaşayışı, kardeşi Hz. Hasan'a karşı tutumu ve ailesine duyduğu sorumluluk da önemlidir.
Nitekim Hz. Hasan'ın Hz. Muâviye ile yaptığı anlaşmaya başlangıçta itiraz ettiği nakledilmekle birlikte, daha sonra bu anlaşmaya bağlı kalmıştır.
Bu durumdan çıkarılabilecek önemli ders şudur:
Bir insanın şahsi kanaati farklı olsa bile, verilmiş meşru sözlere bağlılık ve toplumsal sorumluluk ahlakî bir değer taşır.
The Institute of Ismaili Studies
680 yılında Hz. Muâviye'nin vefatından sonra oğlu Yezid yönetimi devraldı.
Yeni yönetim, Hz. Hüseyin'den de biat etmesini istedi. Ancak Hz. Hüseyin bu talebi kabul etmedi.
Buradaki mesele yalnızca iki kişinin siyasî anlaşmazlığı değildi. Yönetimin meşruiyeti, istişare, adalet, dinî sorumluluk ve siyasî otoritenin sınırları gibi önemli konularla ilgiliydi.
Hz. Hüseyin, Medine'den Mekke'ye geçti.
Bu sırada Kûfe'den kendisine davet mektupları ulaşmaya başladı. Bazı Kûfeliler onu destekleyeceklerini bildiriyorlardı.
Hz. Hüseyin durumu araştırmak amacıyla amcasının oğlu Müslim bin Akîl'i Kûfe'ye gönderdi.
İlk aşamada destek gördüğü bildirilen Müslim bin Akîl, daha sonra değişen siyasî şartlar neticesinde yakalanıp öldürüldü.
Hz. Hüseyin ise ailesi ve beraberindekilerle Irak yönüne hareket etmişti.
The Institute of Ismaili Studies
Burada insan hayatına ilişkin son derece önemli bir gerçek vardır:
İnsan bazen bir karar verirken elindeki bilgilere göre hareket eder. Fakat karşılaştığı şartlar beklediğinden farklı gelişebilir.
Bu nedenle Hz. Hüseyin'in tarihî kararları değerlendirilirken yalnızca sonradan meydana gelen neticeye değil, kararın alındığı zamandaki şartlara da bakmak gerekir.
Hz. Hüseyin'in kafilesi, Irak'a ilerlerken Kûfe yönetimine bağlı askerî birlikler tarafından durduruldu.
Hicrî 61 yılının Muharrem ayında Kerbelâ bölgesinde konaklamak zorunda bırakıldı.
Ardından Hz. Hüseyin ve beraberindekiler, sayıca çok üstün bir kuvvet karşısında kaldılar.
Tarihî kaynaklar, kafilenin suya erişiminin de engellendiğini aktarmaktadır.
Bu olayın en acı yönlerinden biri, kadınların ve çocukların da bulunduğu bir topluluğun ağır baskı ve korku içerisinde bırakılmasıdır.
The Institute of Ismaili Studies
10 Muharrem 61, miladi 10 Ekim 680 tarihinde Hz. Hüseyin, yakınları ve kendisini destekleyenlerden pek çoğu Kerbelâ'da öldürüldü.
Hz. Hüseyin'in şehadeti, İslam tarihinin en büyük facialarından biri olarak hafızalara kazındı.
Peygamber Efendimizin sevgiyle kucakladığı torununun, kendi ümmetinden insanların oluşturduğu bir ordu tarafından öldürülmesi, sonraki nesillerin vicdanında derin bir yara bıraktı.
Olayın temel tarihî gerçekleri iyi bilinmekle birlikte, konuşmaların tam metinleri, bazı kişilere nispet edilen sözler, ayrıntılı şehadet sahneleri ve rakamsal bilgiler konusunda kaynaklar arasında farklılıklar bulunmaktadır.
Bu nedenle Hz. Hüseyin'e duyulan sevgiyi göstermek için doğruluğu kesinleşmemiş hikâyeler anlatmaya ihtiyaç yoktur.
Kerbelâ'nın tarihî gerçeği zaten başlı başına büyük bir ibrettir.
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
“Allah, adaleti, iyiliği ve akrabaya yardım etmeyi emreder.”
Nahl suresi, 16:90 (mealen).
Bir insan çok güçlü olabilir.
Büyük bir orduya, geniş bir servete veya yüksek bir makama sahip olabilir.
Fakat bu imkânlar onun her davranışının doğru olduğunu göstermez.
Kerbelâ'nın bize hatırlattığı temel ilkelerden biri, siyasî gücün ahlakî meşruiyetle aynı şey olmadığıdır.
Hikmetli ders: Güç, adaletle kullanılmadığında zulmün aracına dönüşebilir.
Hz. Hüseyin, Kerbelâ'da askerî bir zafer kazanmadı.
Dünyevî bakımdan çok ağır bir kayıp yaşandı.
Fakat Müslümanların mânevî hafızasında Hz. Hüseyin'in değeri, askerî başarısıyla ölçülmez.
Onun şahsiyeti, dinî ve ahlakî ilkeleri, yaşadığı zulüm ve şehadetiyle anılır.
Bu bize şu hakikati düşündürür:
İnsan bazen dünyada arzu ettiği neticeye ulaşamayabilir.
Fakat samimiyeti, doğru niyeti ve güzel ahlakı Allah katında değerli olabilir.
Kur'an'da şöyle buyrulur:
“Allah yolunda öldürülenlere ölüler demeyin. Bilakis onlar diridirler, fakat siz bilemezsiniz.”
Bakara suresi, 2:154 (mealen).
Bu ayet, şehitliğin İslam inancındaki özel konumunu bildirir.
Ancak şehadetin yüceliği, insanın gereksiz yere tehlikeye atılmasını veya şiddetin kutsanmasını gerektirmez. İslam'da canın korunması da temel bir sorumluluktur.
Kûfe'den gönderilen destek mesajları ile sonradan gelişen hadiseler arasında büyük bir farklılık ortaya çıktı.
Hz. Hüseyin'e destek sözü verenlerin önemli bir kısmı çeşitli nedenlerle beklenen desteği sağlayamadı.
Bu gelişmeler korku, siyasî baskı, menfaat ve bağlılık konularında ciddi sorular ortaya çıkarır.
İnsan kolay zamanlarda iyiliği savunabilir.
Fakat menfaatleri tehlikeye girdiğinde aynı davranışı sürdürmekte zorlanabilir.
Kur'an şöyle buyurur:
“Verdiğiniz sözü yerine getirin. Çünkü verilen söz, sorumluluğu gerektirir.”
İsrâ suresi, 17:34 (mealen).
Kerbelâ'nın ahlakî derslerinden biri, insanın yalnızca sözleriyle değil, zor zamanlardaki davranışlarıyla da imtihan edildiğidir.
Bu, iki kardeşin hayatlarını anlamak bakımından çok önemli bir sorudur.
İlk bakışta şöyle düşünülebilir:
Hz. Hasan neden yönetimden vazgeçti?
Hz. Hüseyin neden Yezid'e biat etmedi?
Bunlardan hangisi doğru hareket etti?
Bu sorulara cevap verebilmek için iki dönemin şartlarını karşılaştırmak gerekir.
|
Hz. Hasan |
Hz. Hüseyin |
|---|---|
|
661 yılında ağır bir iç savaş tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. |
680 yılında yeni yönetimin biat talebiyle karşılaştı. |
|
Yönetimi devrederek çatışmayı sona erdirmeye yöneldi. |
Yezid'in meşruiyetini kabul etmedi. |
|
Barış ve uzlaşma yönü öne çıktı. |
İlkesel kararlılık ve adalet yönü öne çıktı. |
|
Büyük bir makamdan feragat etti. |
Çok ağır bir bedelle karşılaştı. |
İki kardeşin karşı karşıya kaldığı siyasî ve askerî koşullar aynı değildi.
Hz. Hasan'ın tavrı, her durumda susmak veya haksızlığa razı olmak gerektiği anlamına gelmez.
Hz. Hüseyin'in tavrı da her anlaşmazlıkta çatışmanın tercih edilmesi gerektiği anlamına gelmez.
Bu iki tarihî örnekten günümüz için çıkarılabilecek dengeli yaklaşım şudur:
Sulhun hakkı koruduğu yerde barışı tercih etmek; ilkelere bağlılığın gerektiği yerde ise adaleti meşru ve hikmetli yollarla savunmak esastır.
Bir başka önemli nokta da şudur: Hz. Hüseyin'in Kerbelâ'da şehit edilmesini, kendisinin savaşı ve ölümü arzuladığı şeklinde yorumlamak isabetli değildir. Tarihî rivayetler onun çatışmayı önlemeye yönelik çeşitli girişimlerde bulunduğunu da göstermektedir.
Bu nedenle her iki kardeşin hayatında ortak olarak insan hayatına saygı ve sorumluluk bilinci görülebilir.
Bediüzzaman Said Nursî, Hz. Hasan'ın kısa süreli hilafetini özel bir mânevî anlamla ele alır.
Emirdağ Lâhikası'nda aktarılan değerlendirmesinde Hz. Hasan'ın yaklaşık altı aylık hilafeti ile Risale-i Nur'un iman hakikatlerini yayma hizmeti arasında bir devamlılık ilişkisi kurar.
Risale-i Nur Külliyatı
Burada önemli bir ayrım vardır.
Bediüzzaman'ın bu yaklaşımı, Risale-i Nur hizmetinin siyasî bakımdan bir hilafet kurumu olduğu anlamına gelmez.
Onun vurguladığı husus, hilafetin en önemli vazifelerinden biri saydığı iman hakikatlerini neşretme, yani insanlara iman esaslarını anlatma hizmetidir.
İnsan yalnızca maddî ihtiyaçlardan meydana gelmez.
İnsanın kalbi, aklı ve ruhu da hakikat arar.
Bu sebeple insanlara dinî hakikatleri öğretmek, onların imanını kuvvetlendirmek ve ahlakını geliştirmek büyük bir hizmettir.
Hz. Hasan'ın siyasî makamdan vazgeçmesi üzerine düşünürken Risale-i Nur'un hizmet anlayışıyla şu ilişki kurulabilir:
Bir insanın Allah rızası için yaptığı işin değeri, sahip olduğu unvandan daha önemli olabilir.
Bir öğretmen, bir anne, bir baba, bir ilim talebesi veya bir din hizmetkârı; makam sahibi olmadan da insanlara önemli faydalar sağlayabilir.
Tefekkür: Dünyada herkes yönetici olamaz. Fakat herkes kendi imkânları ölçüsünde hayra hizmet edebilir.
Risale-i Nur'da musibet, sabır, kader ve ahiret konuları geniş biçimde ele alınır.
Bu bahislerde öne çıkan temel düşüncelerden biri, dünya hayatının bir imtihan yeri olduğudur.
Ancak burada son derece önemli bir dinî ölçüyü korumak gerekir:
Bir musibetin Allah'ın ilim ve kaderi dışında gerçekleşmemesi, o musibeti meydana getiren insanların zulümden sorumlu olmadığı anlamına gelmez.
Kerbelâ hadisesinde de aynı ayrım geçerlidir.
Hz. Hüseyin'in şehadetini kader açısından ele almak, onu öldürenlerin davranışlarını haklı göstermez.
Çünkü İslam inancında insan, kendi iradesiyle yaptığı tercihlerden sorumludur.
Bediüzzaman, Kader Risalesi'nde insanın iradesi ve sorumluluğu üzerinde durur.
İnsan, fiillerini Allah'ın yaratmasıyla gerçekleştirse de kendi seçimi ve kastı bakımından sorumluluk taşır.
Bu anlayış Kerbelâ'ya uygulandığında şu sonuca ulaşılır:
Allah'ın bir hadiseyi ezelî ilmiyle bilmesi, o hadisede zulüm işleyen insanların mecbur bırakıldığı anlamına gelmez.
Zulüm, onu işleyen insanlara aittir.
Allah'ın adaleti ise insanların yaptıklarının karşılıksız bırakılmayacağını bildirir.
Kur'an şöyle buyurur:
“Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma.”
İbrâhim suresi, 14:42 (mealen).
Bu ayet, dünyada adaletin hemen gerçekleşmediği durumlarda müminlere ilahî adaleti hatırlatır.
Risale-i Nur'un ahiret bahislerinde dünya hayatının geçiciliği, ahiretin ise ebedî oluşu üzerinde durulur.
Bu bakımdan şehadet, yalnızca dünyadaki ölüm hadisesi olarak değerlendirilmez.
Şehitliğin Allah katındaki mânevî değeri de düşünülür.
Fakat burada iki konuyu birbirinden ayırmalıyız:
Birincisi, Hz. Hüseyin'in öldürülmesi büyük bir zulümdür.
İkincisi, Hz. Hüseyin'in Müslümanların inancındaki şehadet makamı son derece kıymetlidir.
Birincinin yanlışlığı, ikincinin kıymetiyle ortadan kalkmaz.
Zulüm yine zulümdür; şehadetin yüceliği ise zulmü meşrulaştırmaz.
İsm-i Adl, Allah'ın adaletini ifade eder.
İnsan dünyada her zaman adaletin tam olarak gerçekleştiğini göremeyebilir.
Zalimler bazen güçlü kalabilir.
Mazlumlar bazen büyük sıkıntılara maruz kalabilir.
Bu durum, müminin ahiret inancıyla birlikte değerlendirdiği önemli meselelerden biridir.
Risale-i Nur'da ilahî adalet ile ahiret arasındaki ilişki üzerinde durulur.
Çünkü dünyanın sınırlı şartlarında bütün hakların eksiksiz karşılığını bulması her zaman mümkün değildir.
Kerbelâ hadisesi de insan vicdanına şu soruyu sordurur:
Böyle bir zulüm meydana geldiğine göre mutlak adaletin tecellisi yalnızca dünyayla sınırlı olabilir mi?
Risale-i Nur'un imanî yaklaşımında bu soru, ahiretin ve ilahî muhasebenin gerekliliğini düşündüren bir vesiledir.
Buradaki değerlendirme dinî ve felsefî bir yorumdur; tarihî bir olaydan tek başına mantıksal zorunlulukla çıkarılmış bir bilimsel sonuç değildir.
İsm-i Hakîm, Allah'ın fiillerinde hikmet bulunmasını ifade eder.
Fakat her olayın hikmetini insanların bütünüyle bilebileceğini söylemek doğru değildir.
Özellikle büyük facialar karşısında bilinmeyen hikmetler ileri sürerek zulmü hafifletmekten sakınmak gerekir.
Kerbelâ'dan ahlakî ders çıkarmak mümkündür.
Ancak Allah'ın bu hadiseyi hangi bütün hikmetlerle takdir ettiğini kesin olarak bildiğimizi iddia edemeyiz.
Bu noktada hikmetli yaklaşım, hem ilahî ilme teslim olmak hem de insanın adalet sorumluluğunu unutmamaktır.
İsm-i Rahîm, Allah'ın rahmetini hatırlatır.
Bir mümin için merhamet yalnızca duygusal bir üzüntü değildir.
Merhamet, başkalarının acısını azaltmak için harekete geçmeyi de gerektirir.
Hz. Hasan'ın barış arayışı, merhametin toplumsal yönü üzerinde düşünmemize vesile olur.
Hz. Hüseyin'in uğradığı zulüm ise güçsüzleri korumanın, çocukları ve masumları gözetmenin önemini hatırlatır.
Bu sebeple Ehl-i Beyt sevgisinin güzel tezahürlerinden biri, mazlumların yanında olmak ve haksızlığa uğrayan insanların haklarını savunmaktır.
Risale-i Nur'un önemli bahislerinden biri insanın nefsiyle mücadelesidir.
Nefis; makam, şöhret, üstünlük, övgü, intikam ve menfaat gibi arzularla insanı etkileyebilir.
İnsanın en büyük imtihanlarından biri, bu arzular karşısında doğru olanı tercih edebilmesidir.
Hz. Hasan'ın hilafetten çekilmesi, makam sevgisi üzerinde düşünmemize imkân verir.
Çünkü makam elde etmek kadar, gerektiğinde makamı terk edebilmek de güçlü bir irade ister.
Bir insan sırf üstün görünmek için başkalarını mağdur ediyorsa, nefsinin arzusunu toplumun iyiliğinin önüne koymuş olabilir.
Buradaki hikmetli ölçü şudur:
Makam insana hizmet etmemeli; insan makamını hayra hizmet ettirmelidir.
Hz. Hüseyin'in yaşadığı olaylarda ise korku ve menfaat karşısında insanın nasıl davranması gerektiği sorusu ortaya çıkar.
Bir kişi doğruluğuna inandığı bir ilkeyi savunurken çevresinin baskısıyla karşılaşabilir.
Kendi çıkarlarını korumak için doğru bildiğini terk etme tehlikesi yaşayabilir.
Bu durumda cesaret, yalnızca fizikî güç anlamına gelmez.
Ahlakî cesaret; doğruyu uygun yöntemlerle söyleyebilmek, haksızlığa ortak olmamak ve vicdanını maddî çıkarlara satmamaktır.
Risale-i Nur'un Yirmi Birinci Lem'a'sında ihlasın önemine dikkat çekilir.
İhlas, yapılan işte Allah'ın rızasını esas almayı ifade eder.
Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in hayatlarından çıkarılabilecek ihlas dersi şudur:
İnsan doğru davranışı yalnızca insanların takdirini kazanmak için değil, Allah rızası için yapmalıdır.
Fakat tarihî şahsiyetlerin iç dünyaları ve bütün niyetleri hakkında kesin bilgi sahibi olduğumuzu iddia edemeyiz. Onların davranışlarını değerlendirirken hem tarihî delilleri hem de dinî ölçüleri gözetmeliyiz.
Bediüzzaman, Yirmi İkinci Mektup'ta müminler arasındaki kardeşlik, sevgi, düşmanlık ve gıybet meselelerini ele alır.
Bu bahislerde iman kardeşliğinin korunması üzerinde durulur.
Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in hayatları da İslam toplumunda kardeşlik bağlarının ne kadar kıymetli olduğunu düşündürür.
Özellikle Müslümanlar arasında meydana gelen iç savaşlar, siyasî ve şahsî anlaşmazlıkların ne kadar büyük yıkımlara sebep olabileceğini göstermiştir.
Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin, Sünnî ve Şiî Müslümanların büyük hürmet gösterdiği şahsiyetlerdir.
Kerbelâ'nın dinî anlamı, yas gelenekleri ve bazı tarihî şahsiyetlerin sorumlulukları konusunda mezhepler arasında farklı değerlendirmeler vardır.
Bu farklılıklar tarihî ve ilmî bir çerçevede konuşulabilir.
Ancak Ehl-i Beyt'e duyulan sevgiyi günümüzde Müslümanlar arasında düşmanlık üretmenin gerekçesi hâline getirmek, sevgi ve kardeşlik ilkeleriyle bağdaşmaz.
İslam ahlakı açısından adalet, yalnızca sevdiğimiz insanlara karşı değil, ihtilaf yaşadığımız insanlara karşı da gözetilmelidir.
Kur'an'da şöyle buyrulur:
“Bir topluma olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun.”
Mâide suresi, 5:8 (mealen).
Bu ayet, Kerbelâ'yı değerlendirirken de bugünün anlaşmazlıklarında da temel bir ölçüdür.
Peygamber Efendimizin torunlarının hayatları yalnızca yöneticilere veya tarih araştırmacılarına hitap etmez.
Anne babalar, çocuklar, kardeşler ve bütün aile fertleri için de önemli dersler içerir.
Resûlullah'ın torunlarına duyduğu sevgi, aile içindeki merhametin önemini gösterir.
Çocukların yalnızca yiyecek, giyecek ve barınma ihtiyaçlarını karşılamak yeterli değildir.
Onların dinlenmeye, anlaşılmaya, güven duymaya ve sevgi görmeye de ihtiyaçları vardır.
Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in hayatlarında kardeşlik bağı özel bir öneme sahiptir.
Aralarında siyasî konularda farklı değerlendirmeler bulunmasına rağmen aile bağlarını sürdürmüşlerdir.
Bundan çıkarılabilecek ders:
Her konuda aynı düşünmek zorunda değiliz.
Farklı görüşler, sevgi ve hürmeti ortadan kaldırmamalıdır.
Anne babaların çocuklarına bırakabileceği en değerli miraslardan biri güzel ahlaktır.
Servet zamanla tükenebilir.
Makamlar değişebilir.
Fakat doğruluk, merhamet, dürüstlük ve adalet gibi değerler sonraki nesillerin hayatını güzelleştirebilir.
Peygamberimizin ailesinden öğrenilecek en önemli davranışlardan biri, dinî terbiyenin günlük hayatta güzel ahlakla görünür hâle gelmesidir.
Hz. Hasan'ın ve Hz. Hüseyin'in yaşadığı hadiseler bize sabır ve tevekkül hakkında da önemli dersler verir.
Sabır, yalnızca sıkıntılara sessizce katlanmak değildir.
Sabır; insanın zorluk karşısında ahlakını koruması, öfkesine hâkim olması, ümitsizliğe kapılmaması ve sorumluluklarını sürdürmesidir.
Hz. Hasan'ın barış tercihiyle ilişkili sabır, anlaşmazlıkları büyütmemek için fedakârlık gösterme yönünden düşünülebilir.
Hz. Hüseyin'in yaşadığı musibetlerde ise ağır baskılar altında vakar ve dayanıklılık öne çıkar.
Tevekkül, gereken tedbirleri aldıktan sonra neticeyi Allah'a bırakmaktır.
Tedbir almamak, insanları tehlikeye atmak veya sorumluluktan kaçmak tevekkül değildir.
Hz. Hüseyin'in Kûfe'ye gitmeden önce Müslim bin Akîl'i göndermesi de şartları öğrenmeye yönelik bir girişim olarak değerlendirilebilir.
Bu olay bize karar alırken araştırma, istişare ve tedbirin önemini hatırlatır.
Hikmetli ders: Mümin, doğru olduğuna inandığı bir amaç için gayret eder; fakat her istediği neticeyi elde edebileceğini düşünmez.
Kerbelâ hadisesi yalnızca savaşan erkeklerin tarihi değildir.
Olayda aile fertleri, kadınlar ve çocuklar da ağır acılar yaşamıştır.
Hz. Hüseyin'in kız kardeşi Hz. Zeyneb, Kerbelâ sonrasında Ehl-i Beyt'in yaşadığı acılarla ilişkilendirilen en önemli şahsiyetlerden biridir.
Tarihî rivayetlerde onun vakarına, ailesini koruma gayretine ve yaşanan olaylara karşı kararlı tutumuna yer verilir.
Bununla birlikte Hz. Zeyneb'e nispet edilen uzun konuşmaların bütün ifadelerinin tarihî sıhhati aynı derecede güçlü değildir.
Bu sebeple ona atfedilen her sözün kesin olarak söylendiğini kabul etmek yerine, kaynakların güvenilirliğini gözetmek gerekir.
Bu bölümden çıkarılacak önemli dersler şunlardır:
Birincisi: Savaş ve çatışmaların en ağır bedellerini çoğu zaman savunmasız insanlar öder.
İkincisi: Kadınların tarih içindeki fedakârlıkları ve toplumsal sorumlulukları ihmal edilmemelidir.
Üçüncüsü: Çocukları ve sivilleri korumak ahlakî ve dinî bir sorumluluktur.
Dördüncüsü: Acılar karşısında vakar göstermek, acıyı hissetmemek anlamına gelmez.
1
Barışın değerini bilmek
Her anlaşmazlık çatışmayla çözülmez. Bazen en hikmetli davranış, daha büyük zararları önlemek için uzlaşmaktır.
2
Adaletten ayrılmamak
İnsan kendi menfaatine aykırı olsa bile adaleti gözetmelidir.
3
Makamı amaç hâline getirmemek
Makam ve şöhret geçicidir. İnsanlara yapılan faydalı hizmet ise kalıcı izler bırakabilir.
4
Cesareti ahlakla birleştirmek
Cesaret, ölçüsüz öfke değil; doğruyu hikmetli ve meşru yollarla savunabilmektir.
5
Sözünde durmak
İnsanların güvenini kazanmak için verilen sözlerin sorumluluğunu taşımak gerekir.
6
Çocukları şefkatle yetiştirmek
Sevgi ve güzel ahlak, aile hayatının temelidir.
7
Nefsin arzularını kontrol etmek
İntikam, kibir, makam ve menfaat arzuları insanın doğru karar vermesini engelleyebilir.
8
Sabırlı olmak
Zorluklar karşısında ümitsizliğe düşmeden doğru davranışları sürdürmek gerekir.
9
Müslümanların kardeşliğini korumak
Tarihî ihtilaflar yeni düşmanlıklar üretmek yerine ibret ve adalet bilincini güçlendirmelidir.
10
Ahireti unutmamak
Dünyanın başarı ve kayıpları son ölçü değildir. İnsan Allah'ın rızasını ve ahiret sorumluluğunu esas almalıdır.
Hz. Hasan'ın hayatı üzerinde düşünürken insan kendi nefsine şu soruları sorabilir:
Ben bir anlaşmazlıkta yalnızca haklı olduğumu göstermeye mi çalışıyorum, yoksa gerçekten hayırlı bir sonuca mı ulaşmak istiyorum?
Bir başkasının zarar görmesini engellemek için kendi menfaatimden vazgeçebilir miyim?
Barışmanın mümkün olduğu yerde öfkemi kontrol edebilir miyim?
Hz. Hüseyin'in hayatı üzerinde düşünürken ise şu sorular ortaya çıkar:
Ben doğru bildiğim bir ilkeyi menfaatim için terk eder miyim?
Haksızlığa uğrayan insanlara karşı duyarlı mıyım?
Güçlü insanların her davranışını doğru kabul eder miyim?
Vicdanımın ve dinimin gerektirdiği sorumlulukları yerine getirebiliyor muyum?
Bu sorulara verilecek cevaplar, tarihî bilgiyi günlük hayatımızda ahlakî bir derse dönüştürür.
Çünkü Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'i gerçekten tanımak, yalnızca onların hangi tarihlerde yaşadıklarını bilmek değildir.
Onların hayatlarından hareketle kendi davranışlarımızı değerlendirmektir.
Peygamber Efendimizin ailesini sevmek, İslam geleneğinin önemli değerlerinden biridir.
Fakat gerçek sevgi, yalnızca sözle ifade edilmez.
Resûlullah'a ve ailesine duyulan muhabbet, güzel ahlakla birleşmelidir.
Bu sevginin hayatımızdaki karşılığı; insanlara merhamet göstermek, adaletli davranmak, yalandan uzak durmak, aile hukukunu korumak ve zulme ortak olmamaktır.
Hz. Hasan'a sevgi duyduğunu söyleyen bir insan, barış ve kardeşlik hukukunu küçümsememelidir.
Hz. Hüseyin'e sevgi duyduğunu söyleyen bir insan da haksızlık ve zulüm karşısında duyarsız kalmamalıdır.
Bununla birlikte iki kardeşi yalnızca birer siyasî tutumun sembolü olarak görmek, onların dinî ve insanî şahsiyetlerini daraltır.
Onlar aynı zamanda evlat, kardeş, baba, Ehl-i Beyt mensubu ve dinî ahlakın örnek şahsiyetleridir.
Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in hayatları, insanlığa birbirini tamamlayan önemli dersler sunar.
Hz. Hasan'ın hayatından, makamdan vazgeçmenin bazen büyük bir fazilet olabileceğini öğreniyoruz.
Hz. Hüseyin'in hayatından, insanın maddî güç ve baskı karşısında dinî ve ahlakî ilkelerine bağlı kalmasının önemini görüyoruz.
Her iki kardeşin hayatında da Peygamber Efendimizin ailesinden gelen sevgi, terbiyenin tesiri ve tarihî sorumluluklar bulunmaktadır.
Risale-i Nur açısından meseleye baktığımızda ise özellikle dört büyük hakikat öne çıkar: İhlas, uhuvvet, sabır ve ahiret inancı.
İhlas, insanı kendi menfaatlerini aşmaya yöneltir.
Uhuvvet, kardeşliği ve barışı korumayı öğütler.
Sabır, ağır imtihanlar karşısında ahlakî istikameti korumayı gerektirir.
Ahiret inancı ise dünyanın geçici olaylarını ebedî sorumluluk açısından değerlendirmeyi sağlar.
İki kardeşin hayatlarından çıkarılabilecek en önemli ders şu cümlede özetlenebilir:
Hakikate bağlılık, yalnızca cesaret göstermeyi değil; gerektiğinde barışı, fedakârlığı, sabrı, adaleti ve merhameti doğru zamanda tercih edebilmeyi gerektirir.
Allah, Peygamber Efendimize, onun mübarek ailesine ve ashabına rahmet ve salât ü selâm eylesin. Bizlere de Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in hayatlarından güzel dersler almayı, adaletli, merhametli ve ihlaslı kullar olmayı nasip etsin. Âmin.
Kur'an-ı Kerim: Hucurât 49:13; Nahl 16:90; İsrâ 17:34; Bakara 2:154; İbrâhim 14:42; Mâide 5:8.
Sahih-i Buhârî: Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in faziletleri, hadis 3753; Hz. Hasan'ın iki Müslüman topluluğu barıştırması, hadis 7109.
sunnah.com+1
Sünen-i Tirmizî: Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in faziletleri, hadis 3768 ve 3775.
WhatSurah+1
Risale-i Nur: Mektubat (özellikle Uhuvvet ve kaderle ilgili bahisler), Yirmi Birinci Lem'a, Emirdağ Lâhikası ve ahiret bahisleri.
Risale-i Nur Külliyatı+1
Tarihî inceleme: Wilferd Madelung, Husayn b. Ali: Life and Significance in Shi‘ism, Encyclopaedia Iranica.
The Institute of Ismaili Studies
Kaynak notu: Tarihî olaylar, hadis rivayetleri ve Risale-i Nur'dan hareketle yapılan tefekkürî yorumlar birbirinden ayrılarak ele alınmıştır. Risale-i Nur'a ilişkin açıklamalar, aksi belirtilmedikçe doğrudan alıntı değil, ilgili bahislerin yorumudur.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.