- Salih Avcı
- 20.02.2023
Kur’an, sahih hadisler, Ehl-i Sünnet akaidi ve Risale-i Nur perspektifinde tefekkür makalesi — 2. Bölüm
Önceki makalemizde Allah'ın eli, Arş, Kürsî ve istivâ kavramlarını incelemiştik. Bu bölümde ise daha derin beş mesele üzerinde duracağız:
Vechullah: Kur’an'da Allah'ın yüzü ne demektir?
Aynullah: Allah'ın gözü ve gözetimi nasıl anlaşılmalıdır?
Nûrullah: Allah göklerin ve yerin nurudur ayetinin hikmetleri nelerdir?
Kelâmullah: Allah nasıl konuşur? Hz. Musa Allah'ın kelâmını nasıl işitmiştir?
Rü'yetullah: Müminler ahirette Allah'ın cemalini gerçekten görecek midir?
Bu meseleleri anlamak için önce Kur’an'ın iki temel ölçüsünü hatırlamalıyız.
ŞÛRÂ SURESİ · 11. AYET
“O'na benzer hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
İhlâs suresi 4. ayette ise hiçbir şeyin Allah'a denk olmadığı bildirilir.
Bu iki ayet bize şunu öğretir:
Allah'ın ilim, irade, kudret, işitme, görme ve kelâm sıfatları vardır. Ancak bunlar yaratılmışların sıfatlarına benzemez.
İnsanın gözü bir organdır. Görmek için ışığa ve fiziksel şartlara ihtiyaç duyar. Allah'ın görmesi ise bir organa veya ışığa muhtaç değildir.
İnsanın konuşması için ses telleri, dil ve hava gerekir. Allah'ın kelâm sıfatı ise bu yaratılmış araçlara bağımlı değildir.
İşte makalemizin temelinde bu ayrım bulunmaktadır.
Arapçada vech (وجه) kelimesinin temel anlamı yüzdür. Ancak kelime, kullanıldığı bağlama göre zat, yöneliş, rıza ve maksat gibi anlamlar da taşıyabilir.
Kur’an'da Allah'a nispet edilen vech ifadeleri farklı ayetlerde geçmektedir.
KASAS SURESİ · 88. AYET
“O'nun zatından başka her şey yok olacaktır.”
Bu ayette geçen vech kelimesi, birçok müfessir tarafından Allah'ın zatı olarak açıklanmıştır.
Diyanet İşleri Başkanlığı'
Burada dikkat çekilen hakikat şudur:
Allah ezelî ve ebedîdir.
Kâinat ise yaratılmıştır.
İnsan doğar, büyür, yaşlanır ve ölür. Yıldızların ve gezegenlerin de fiziksel varlıkları değişimlere tabidir.
Fakat Allah'ın varlığı başlangıçsız ve sonsuzdur.
Bu sebeple ayet, Allah'ın insan yüzü gibi bir organının bulunduğunu anlatmak için değil, O'nun kalıcılığını ve yaratılmışların fâniliğini bildirmek için anlaşılmıştır.
Bediüzzaman'ın eserlerinde fenâ, zevâl, bekâ ve Bâkî-i Hakikî kavramları önemli bir yer tutar.
Fenâ, yaratılmışın geçici oluşunu ifade eder.
Bekâ, kalıcılık ve devamlılık anlamına gelir.
Bâkî-i Hakikî ise gerçek anlamda ebedî olan Allah'tır.
İnsan sevdiği varlıkların kendisinden ayrılmasını istemez.
Çocukluğunun geçmesini, gençliğinin sona ermesini, sevdiklerinin yaşlanmasını ve hayatının tükenmesini düşünmek onu hüzünlendirebilir.
Çünkü insanın kalbinde devamlılığa yönelik güçlü bir arzu vardır.
Risale-i Nur'un bakışıyla bu arzu, insanı Allah'ın Bâkî ismini tanımaya yönlendirebilir.
Bütün güzellikler geçici olabilir; fakat onları yaratan Allah ebedîdir.
Bir çiçeğin ömrü sınırlıdır. Bir ağacın hayatı da sınırlıdır. İnsan bedeninin ömrü de sınırlıdır.
Ancak bütün bu varlıklara hayat veren Allah'ın hayatı ezelî ve ebedîdir.
Buradan şu imanî sonuç çıkar:
Geçici şeyleri sevmek insanın fıtratındadır. Fakat kalbin nihai dayanağı geçici varlıklar değil, Bâkî olan Allah olmalıdır.
Bu, yaratılmışları sevmemek anlamına gelmez. Onları Allah'ın nimetleri ve eserleri olarak sevmeyi ifade eder.
Kur’an'da şöyle buyurulur:
“Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacaktır. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı bâki kalacaktır.” (Rahmân, 55/26-27, anlam olarak)
Bu ayetlerde de Allah'ın vechinden söz edilir.
Vech ifadesinin zat olarak anlaşılması, Allah'ın ebedî varlığını vurgular.
İnsanın ebediyet arzusunun karşılığı, dünyadaki geçici şeylerin sonsuza kadar değişmeden kalması değildir.
İslâm inancına göre gerçek ebedî hayat, Allah'ın yaratmasıyla ahirette gerçekleşecektir.
Kur’an'da Allah'ın vechini arzulamak ve O'nun rızasını istemek anlamında ifadeler de vardır.
Örneğin İnsan suresi 9. ayette iyilik yapan kulların, yaptıkları iyiliği yalnızca Allah'ın rızasını gözeterek gerçekleştirdikleri bildirilir.
Burada asıl mesele ihlâstır.
Bir insan başkasına yardım ederken insanların kendisini övmesini isteyebilir.
Bir başkası ise aynı iyiliği Allah'ın rızasını kazanmak için yapabilir.
Her iki davranış dışarıdan benzer görünse de niyetleri farklıdır.
Risale-i Nur'da özellikle Yirmi Birinci Lem'a, İhlâs Risalesi, amellerde Allah'ın rızasını esas almanın önemini açıklar.
Bediüzzaman'ın ihlâs anlayışında bir işin değeri yalnızca büyüklüğüyle değil, Allah katındaki samimiyetiyle de ilgilidir.
Bu bakımdan vechullah kavramı, insana şu soruyu düşündürür:
Ben yaptığım iyiliği kimin için yapıyorum? İnsanların takdirini mi, yoksa Allah'ın rızasını mı arıyorum?
Kur’an'da Allah'a nispet edilen göz ifadeleri de bulunmaktadır.
Arapçada ayn kelimesi göz anlamına gelir. Fakat göz önünde bulunma, gözetme ve koruma gibi anlamlarla da ilişkili biçimde kullanılabilir.
Hz. Musa'nın bebeklik döneminden söz eden ayette şu ifade geçer:
TÂHÂ SURESİ · 39. AYETTEN
“Benim gözetimim altında yetiştirilmen için...”
Bu ayet, Hz. Musa'nın hayatındaki çok özel bir hadiseyle ilgilidir.
Firavun'un baskısı altında bulunan İsrailoğulları son derece zor şartlarda yaşıyordu.
Hz. Musa henüz bebekken annesi tarafından bir sandığa konularak suya bırakıldı.
İnsan aklıyla bakıldığında bu olay büyük tehlikeler içeriyordu.
Fakat Kur’an, Hz. Musa'nın Allah'ın gözetimi ve takdiri altında yetiştirildiğini anlatır.
Diyanet Kur’an Platformu
Burada Allah'ın maddî bir gözle Hz. Musa'yı izlediğini düşünmek doğru değildir.
Ehl-i Sünnet'in tevil yöntemini benimseyen birçok âlim ayeti Allah'ın gözetmesi, koruması ve himayesiyle açıklamıştır.
Haberî sıfatlar konusunda lafzı kabul edip keyfiyeti Allah'a havale eden âlimler ise ayetteki ifadeyi reddetmeden, onu insanın gözüne benzetmekten kaçınmışlardır.
Dolayısıyla burada üzerinde durulacak temel hakikat, Hz. Musa'nın Allah'ın ilminden ve himayesinden uzak olmadığıdır.
Hz. Peygamber'e hitaben şöyle buyurulur:
“Rabbinin hükmüne sabret. Çünkü sen gözlerimizin önündesin.” (Tûr, 52/48)
Bu ayetin bağlamı, Peygamberimizin karşılaştığı zorluklara sabretmesidir.
Kuran Diyanet
Allah'ın gözetimi altında olduğunu bilmek, mümin için güven ve teselli kaynağıdır.
Fakat buradan Allah'ın her kulunun her isteğini mutlaka onun istediği zamanda gerçekleştireceği sonucu çıkarılmaz.
Allah'ın ilmi bütün olayları kuşatır; ilâhî yardımın tecellisi ise O'nun hikmet ve iradesine bağlıdır.
Bediüzzaman'ın Esmâ-i Hüsnâ merkezli tefekküründe Basîr ve Hafîz isimleri üzerinde durmak bu ayetleri anlamaya yardımcı olur.
Basîr, her şeyi gören Allah demektir.
Hafîz ise koruyan ve muhafaza eden anlamını taşır.
İnsanın görmesi son derece sınırlıdır.
Bir odanın içini görürken duvarın arkasındaki olayları doğrudan göremez.
Gözünün görme alanı sınırlıdır.
Karanlıkta görmesi zorlaşır.
Mikroskobik varlıkları görebilmek için araçlara ihtiyaç duyar.
Allah'ın görmesi ise böyle sınırlara bağlı değildir.
İnsanın gizli niyetlerini, açık davranışlarını, geçmişini ve geleceğini Allah bilir.
Bu inanç, insanın ahlâkını da etkiler.
Kimsenin görmediği yerde yapılan bir iyilik, Allah'ın bilgisinin dışında değildir.
Kimsenin fark etmediği bir haksızlık da Allah'tan saklı değildir.
İsm-i Basîr'i tanımak, insanın hem yalnızken hem toplum içinde sorumluluk bilinciyle yaşamasına yardımcı olur.
Bu mesele Kur’an'ın en derin tefekkür konularından biridir.
Nûr suresi 35. ayette Cenâb-ı Hak şöyle buyurur:
NÛR SURESİ · 35. AYETTEN
“Allah göklerin ve yerin nurudur.”
Ayetin devamında bir kandil, kandilliğin içindeki lamba, cam fanus ve mübarek zeytin ağacından elde edilen yağ üzerinden son derece dikkat çekici bir temsil anlatılır.
Ardından şu ifade gelir:
نُورٌ عَلٰى نُورٍ
“Nur üstüne nur.”
Diyanet'in Kur’an Yolu tefsirinde ayetteki nurun anlamı, Allah'ın hidayeti ve varlıkları aydınlatması gibi farklı açıklamalarla ele alınır.
Diyanet Kur’an Platformu
Burada öncelikle fiziksel ışıkla ilâhî nur arasındaki farkı anlamamız gerekir.
Fiziksel ışık, elektromanyetik radyasyondur.
Güneş'ten gelen ışık dünyayı aydınlatır.
Bitkiler ışığı fotosentezde kullanır.
İnsan gözündeki ışığa duyarlı hücreler, görme sürecinin gerçekleşmesini sağlar.
Bunların hepsi yaratılmış fiziksel olaylardır.
Allah'ın nur olması ise O'nun güneş ışığı gibi bir enerji türü veya ışık kaynağı olduğu anlamına gelmez.
Müfessirler ayetteki nuru çeşitli yönlerden açıklamışlardır:
Hidayet veren: Allah insanları iman ve hakikat yoluna yöneltir.
Aydınlatan: Allah, varlıkların hakikatini anlamamızı sağlayan bilgi ve rehberliğin kaynağıdır.
Varlıkları yaratan ve yöneten: Kâinattaki düzen ve hayat, O'nun yaratması ve rububiyetiyle ilişkilidir.
Ayrıca bazı akaid ve hadis açıklamalarında Nur ismi, Allah'a layık olan ilâhî bir sıfat olarak ele alınır. Bu yorumların ayrıntıları birbirinden farklıdır.
İnsan hayatında iki çeşit aydınlanmadan söz edebiliriz.
Birincisi fiziksel aydınlanmadır.
Güneş doğduğunda karanlıkta kalan nesneler görünür hâle gelir.
İkincisi manevî aydınlanmadır.
Bir insan daha önce anlamadığı bir hakikati öğrendiğinde zihnindeki belirsizlik ortadan kalkabilir.
Mesela bir öğrenci matematik problemini anlamadığında konu ona karanlık gibi gelebilir.
Problemin çözümünü kavradığında ise “mesele aydınlandı” diyebilir.
Bu benzetme, fiziksel ışıkla bilginin aynı şey olduğunu göstermez. Yalnızca insanın anlamlandırma tecrübesini açıklayan bir temsildir.
Kur’an'daki nur kavramının önemli anlam alanlarından biri de hidayettir.
Bediüzzaman, Risale-i Nur'un çeşitli bölümlerinde Allah'ın isimlerinin kâinattaki tecellileri üzerinde durur.
Özellikle Otuzuncu Lem'a'daki Esmâ-i Hüsnâ bahisleri ile nur ve tevhid merkezli açıklamalar bu konuda birlikte değerlendirilebilir.
Risale-i Nur perspektifinde bir varlığın güzelliği, düzeni ve anlamlı yaratılışı insanı Allah'ın isimlerini tefekküre yönlendirebilir.
Mesela:
Güneşin dünyayı aydınlatması fiziksel bir hadisedir.
Tohumun filizlenmesi biyolojik bir hadisedir.
İnsanın bilgi edinmesi zihinsel ve nörobiyolojik süreçlerle ilgilidir.
Ancak imanî tefekkür açısından bunların varlığı, düzeni ve faydaları Allah'ın ilim, hikmet, rahmet ve kudret isimlerine işaret eden eserler olarak değerlendirilebilir.
Burada önemli olan, bilimsel mekanizmaları reddetmek değil, bu mekanizmaların varlığını tevhid perspektifinden yorumlamaktır.
Risale-i Nur'da güneşle ilgili temsiller, özellikle birlik, tecelli ve kuşatıcılık konularını anlamak açısından önemlidir.
Bir güneşin ışığı birçok pencereye ulaşır.
Her pencere farklı ölçüde ışık alabilir.
Bir su damlasında güneşin yansıması görülebilir.
Büyük bir denizde de güneşin yansıması bulunabilir.
Ancak güneşin kendisi su damlasının içine fiziksel olarak girmez.
Bu temsilden hareketle ilâhî isimlerin pek çok varlıkta farklı biçimlerde tecelli ettiği düşünülebilir.
Fakat temsili çok ileri götürmemek gerekir:
Allah güneş gibi bir cisim değildir.
Allah'ın zatı yaratılmışların içinde yer alan fiziksel bir nesne değildir.
İlâhî isimlerin tecellisi de Allah'ın zatının parçalara ayrılması demek değildir.
Risale-i Nur'un tevhid anlayışında bütün varlıklar Allah'ın eserleridir; hiçbir varlık Allah'ın zatının bir parçası değildir.
Nûr suresi 35. ayetteki “nur üstüne nur” ifadesi farklı tefsirlerle açıklanmıştır.
İman, vahiy, akıl ve hidayet arasındaki ilişki bunlardan biridir.
İnsan akıl sahibidir.
Fakat akıl tek başına bütün gaybî hakikatleri bilemez.
İnsan aklıyla evrendeki düzeni inceleyebilir; ancak ahiret hayatının ayrıntıları, meleklerin mahiyeti ve Allah'ın bildirdiği gaybî konular vahiy yoluyla öğrenilir.
Bu bakımdan imanî tefekkürde akıl ile vahiy birbirini tamamlayan iki bilgi alanı olarak değerlendirilir.
Aklın görevi vahyi anlamaya çalışmak, delilleri değerlendirmek ve yaratılış üzerinde düşünmektir.
Vahiy ise insanın kendi başına ulaşamayacağı hakikatleri bildirir.
Allah'ın konuşması, İslâm akaidinde kelâm sıfatı olarak ele alınır.
Kur’an-ı Kerîm'de Cenâb-ı Hakk'ın peygamberleriyle konuştuğu bildirilir.
Ancak Allah'ın kelâmını insanın konuşmasına benzetmemek gerekir.
İnsan konuşmak için ses çıkarır.
Ses telleri titreşir.
Hava aracılığıyla ses dalgaları yayılır.
Dinleyen kişinin kulak ve sinir sistemi bu dalgaları işler.
Allah'ın kelâm sıfatı ise böyle yaratılmış organlara ve fiziksel şartlara bağımlı değildir.
NİSÂ SURESİ · 164. AYETTEN
“Allah, Musa ile gerçekten konuştu.”
Bu ayet, Hz. Musa'nın Allah'ın kelâmına muhatap olduğunu açık biçimde bildirir.
Diyanet İşleri Başkanlığı'
Bunun için Hz. Musa'ya Kelîmullah unvanı verilmiştir.
Kur’an, Hz. Musa'nın Allah ile konuştuğunu haber verir.
Ancak bu konuşmanın bütün mahiyetini fiziksel ses dalgalarıyla açıklamak mümkün değildir.
Ehl-i Sünnet kelâmında Allah'ın kelâmının ezelî olduğu kabul edilir.
Eş'arî ve Mâtürîdî âlimleri, Allah'ın zatıyla kaim ezelî kelâm sıfatı ile yaratılmış âlemde işitilen ses ve okunan lafızlar arasındaki ilişkiyi farklı ayrıntılarla açıklamışlardır.
Bazı âlimler, Hz. Musa'da Allah'ın kelâmını idrak edebilecek özel bir işitme veya anlama kabiliyeti yaratıldığını ifade eder.
Diyanet'in A'râf 143. ayet tefsirinde de bu açıklamaya yer verilir.
Diyanet İşleri Başkanlığı'
Bu nedenle Allah'ın kelâmını insanların konuşmasıyla aynı fiziksel olay gibi düşünmek isabetli değildir.
Kur’an'da Allah'ın bir insanla konuşmasının vahiy yoluyla, perde arkasından veya bir elçi gönderilmesi vasıtasıyla gerçekleşebileceği bildirilir.
Bu ayet, vahyin farklı biçimlerini anlamak açısından önemlidir.
Peygamberler vahye muhatap olmuşlardır.
Fakat her peygamberin vahiy tecrübesinin bütün ayrıntılarını bildiğimiz söylenemez.
Vahyin gerçekleşme biçimi hakkında Kur’an ve sahih sünnetin bildirdiği bilgiler esas alınmalıdır.
Evet. İslâm inancında Kur’an, Allah'ın kelâmıdır.
Ehl-i Sünnet âlimleri, Allah'ın ezelî kelâm sıfatının yaratılmış olmadığını kabul eder.
Bununla birlikte insanların yazdığı mushafların kâğıdı ve mürekkebi, okuyucuların çıkardığı sesler ve insanlara ait okuma fiilleri yaratılmıştır.
Bu ayrım, Allah'ın sıfatıyla insanların fiillerini birbirine karıştırmamak için yapılır.
Kur’an'ın Arapça olarak vahyedilmesi, insanların onu okuyup anlamasını mümkün kılmıştır.
Bediüzzaman, özellikle Yirmi Beşinci Söz, Mu'cizât-ı Kur’âniye Risalesi'nde Kur’an'ın mucizevî özelliklerini ele alır.
Kur’an'ın belâgati, anlam derinliği, insanı düşünmeye sevk eden ayetleri ve tevhid hakikatleri Risale-i Nur'da önemli bir yer tutar.
Burada dikkat çekici bir husus vardır.
Kur’an yalnızca Allah'ın varlığını bildiren bir kitap değildir.
Aynı zamanda insanın Allah'ı nasıl tanıyacağını, O'na nasıl kulluk edeceğini ve yaratılış üzerinde nasıl tefekkür edeceğini öğretir.
Risale-i Nur'un yorumuyla kâinat, Allah'ın yaratma fiillerini gösteren bir eser; Kur’an ise kâinatı nasıl okuyacağımızı öğreten ilâhî bir rehberdir.
Bu ifadeler kâinat ile Kur’an'ın aynı türden vahiy olduğu anlamına gelmez.
Kur’an Allah'ın kelâmıdır; kâinat ise O'nun yaratmasıdır.
Kelâmullah bize hakikati bildirir; yaratılmış âlem ise üzerinde tefekkür edebileceğimiz deliller sunar.
İslâm akaidinin en önemli meselelerinden biri de Allah'ın ahirette görülmesidir.
Bu konuya rü'yetullah denir.
Ehl-i Sünnet'in Eş'arî, Mâtürîdî ve genel eserî yaklaşımında müminlerin ahirette Allah'ı göreceği kabul edilir.
Ancak bu görmenin mahiyeti dünya şartlarındaki görmeyle aynı kabul edilmez.
KIYÂMET SURESİ · 22-23. AYETLER
“Oysa o gün bir kısım yüzler rablerine bakarak mutlulukla parıldayacak.”
Bu ayet, rü'yetullah meselesinin temel delillerinden biridir.
Ehl-i Sünnet âlimlerinin çoğunluğu ayeti, müminlerin ahirette Allah'ı gerçekten göreceği şeklinde anlamıştır.
Mu'tezile âlimleri ise Allah'ın görülemeyeceğini savunarak ayeti, O'nun mükâfatını beklemek gibi farklı anlamlarla açıklamıştır.
Diyanet'in Kur’an Yolu tefsiri de bu iki yaklaşımı karşılaştırmaktadır.
Diyanet İşleri Başkanlığı'
Cerîr b. Abdullah'ın rivayet ettiği hadiste Hz. Peygamber (asm), dolunaya bakarak müminlerin Rablerini göreceklerini haber vermiştir.
Hadis, Sahîh-i Buhârî'de 7434-7436 numaraları arasında yer almaktadır.
Sunnah
Burada son derece önemli bir ayrım vardır.
Peygamberimizin dolunay örneği, Allah'ın şeklinin veya büyüklüğünün Ay'a benzediğini anlatmaz.
Benzetme, görmenin açıklığı ve görüleceğinden şüphe edilmemesiyle ilgilidir.
Allah'ın zatının nasıl görüleceğini ise dünya hayatındaki fiziksel şartlarla açıklayamayız.
A'râf suresi 143. ayette Hz. Musa'nın Rabbine şöyle dua ettiği bildirilir:
رَبِّ اَرِنٖٓي اَنْظُرْ اِلَيْكَ
“Rabbim! Bana görün, sana bakayım.”
Allah Teâlâ ona dünyada kendisini göremeyeceğini bildirir ve dağa bakmasını emreder.
Allah'ın dağa tecellisi üzerine dağ parçalanır ve Hz. Musa bayılıp düşer.
Bu olaydan önemli sonuçlar çıkarılmıştır.
Birincisi, Allah'ın tecellisini insanın maddî ölçülerine göre açıklamak mümkün değildir.
İkincisi, Hz. Musa'nın Allah'ı görmek istemesi bir peygamberin marifetullah arzusunu gösterir.
Üçüncüsü, Ehl-i Sünnet açıklamasına göre dünyada gerçekleşmeyen rü'yetullahın ahirette mümkün olması, farklı bir varoluş düzeniyle ilgilidir.
Diyanet tefsirinde de bu olay dünya hayatındaki görme ile ahiretteki görmenin ayrılması bağlamında açıklanır.
Diyanet İşleri Başkanlığı'
İnsanın dünya hayatında bir nesneyi görebilmesi için belirli fiziksel şartlar gerekir.
Görülen nesneden veya onun yansıttığı ışıktan göze ulaşan elektromanyetik dalgalar, sinir sistemi tarafından işlenir.
Ancak rü'yetullah gaybî bir hakikattir.
Ehl-i Sünnet kelâmında Allah'ın ahirette görülmesi kabul edilmekle birlikte bunun bir mesafe, yön, cisim veya ışık şartına bağlı olacağı ileri sürülmez.
Allah'ın görüleceği kabul edilir, fakat görmenin keyfiyeti belirlenmez.
Bu anlayışta Allah'ın yaratılmışlara benzemediği ilkesi korunur.
Hayır.
Kur’an'da şöyle buyurulur:
“Gözler O'nu kuşatamaz; O ise bütün gözleri kuşatır.” (En'âm, 6/103)
Bu ayet, özellikle Allah'ın kuşatılamaması ve idrakinin sınırsızlığı bakımından değerlendirilir.
Ehl-i Sünnet âlimleri görme ile bütünüyle kuşatmayı birbirinden ayırır.
Allah'ı görmek, O'nun zatının bütün mahiyetini kavramak anlamına gelmez.
Dolayısıyla rü'yetullahı kabul etmekle Allah'ın hiçbir şeye benzemediğine inanmak arasında zorunlu bir çelişki bulunmaz.
Cennet Kur’an'da çok çeşitli nimetlerle tasvir edilir.
Bahçeler, ırmaklar, huzur, mutluluk ve ebedî hayat bunlar arasındadır.
Ancak Ehl-i Sünnet inancında Allah'ın cemalini görmek, cennetin en büyük nimetlerinden biri olarak kabul edilir.
Bu konuda Sahîh-i Müslim'de rivayet edilen hadislerde, cennet ehline Allah'ı görme nimetinin verilmesi anlatılır.
Bediüzzaman'ın özellikle Otuz İkinci Söz ve cennetle ilgili bahislerinde Allah'ın cemali, muhabbetullah ve ahiret saadeti üzerinde durulur.
Risale-i Nur'un tefekkür yönteminden hareketle şöyle düşünebiliriz:
İnsan güzelliği sever.
Güzel bir manzaradan hoşlanır.
Bir çiçeğin renklerini beğenir.
Sevdiği bir insanın yüzünü görmekten mutluluk duyar.
İnsan yaratılmış güzelliklerden bile sevinç duyuyorsa bütün güzellikleri yaratan Allah'ı tanımak ve O'nun cemaline mazhar olmak, imanî açıdan çok daha yüce bir saadet olarak değerlendirilir.
Fakat burada önemli bir ayrım vardır.
Allah'ın cemali, insanın yüz güzelliğine benzemez.
Allah'ın güzelliği de yaratılmışların estetik özellikleriyle sınırlı değildir.
Cemâl-i İlâhî, Allah'ın zatına layık olan kemal ve güzellikle ilgilidir.
Rü'yetullah konusunda düşünülebilecek üç temel hikmet vardır.
Birincisi: Marifetin tamamlanması. Dünya hayatında Allah'ı eserleri, isimleri ve vahyi yoluyla tanımaya çalışan mümin, ahirette O'nu görme nimetine kavuşur.
İkincisi: Muhabbetin mükâfatı. Allah'ı seven, O'nun rızasını arayan ve O'na kulluk eden müminler için bu büyük bir ihsandır.
Üçüncüsü: Ebedî saadet. Cennetin nimetleri yalnızca maddî zevklerle sınırlı değildir; manevî ve ruhî saadet de cennet hayatının önemli bir yönüdür.
Bunlar rü'yetullahın bütün mahiyetini açıkladığımız anlamına gelmez. Sahih rivayetlerin ışığında yapılan imanî değerlendirmelerdir.
Esmâ-i Hüsnâ'nın bir kısmı daha çok cemal, bir kısmı ise celal yönünden tefekkür edilir.
Cemal, güzellik, rahmet, ihsan ve lütuf gibi anlamlarla ilişkilidir.
Celal ise azamet, kudret, üstünlük ve mutlak hâkimiyet gibi anlamlarla ilişkilidir.
Bunlar Allah'ın birbirinden ayrı iki varlığı veya iki farklı zatı olduğu anlamına gelmez.
Tek olan Allah'ın isimleri ve sıfatları üzerinden yapılan açıklamalardır.
|
Cemal yönünden tefekkür |
Celal yönünden tefekkür |
|---|---|
|
Rahmet |
Azamet |
|
İhsan |
Kudret |
|
Lütuf |
Hâkimiyet |
|
Güzellik |
Kibriyâ |
|
Şefkat |
İzzet |
Bediüzzaman'ın yaklaşımında kâinatta görülen güzellik, rahmet, düzen ve azamet, ilâhî isimlerin tecellileri açısından değerlendirilir.
Bir çiçekteki güzellik, Cemîl ismini düşündürebilir.
Bir annenin çocuğuna gösterdiği şefkat, Rahîm isminin anlamını tefekkür etmeye vesile olabilir.
Büyük yıldız sistemlerinin varlığı ve kâinattaki ölçü, Allah'ın kudret ve azametini düşünmeye yöneltebilir.
Ancak yaratılmışların güzelliği Allah'ın güzelliğinin kendisi değildir.
Yaratılmış kudret de Allah'ın kudretiyle aynı mahiyette değildir.
Eser ile eser sahibi birbirinden ayrıdır.
Bu ayrım, Risale-i Nur'un tevhid açıklamalarını doğru anlamak için önemlidir.
Sahîh-i Müslim'de yer alan bir hadiste Allah'ın nur perdesinden ve ilâhî cemalin azametinden söz edilir.
Hadiste Allah'ın uyumadığı, bütün yaratılmışları gözettiği ve nur perdesiyle ilgili gaybî bir hakikat bildirilir.
Kaynak: Sahîh-i Müslim, 179.
beta.sunnah.com
Bu hadisten Allah'ın zatının maddî ışıklardan oluştuğu sonucu çıkarılmaz.
Hadis, Allah'ın azametinin ve yaratılmışların sınırlılığının anlaşılması bakımından değerlendirilir.
Bu meselede dikkatli olmak gerekir.
İnsanlar perdeyi genellikle iki nesne arasına konulmuş maddî bir engel olarak düşünür.
Ancak hadiste geçen nur perdesinin bütün mahiyetini bilmemiz mümkün değildir.
Bu yüzden onun fiziksel ışık katmanlarından meydana geldiğini veya astronomik bir yerde bulunduğunu söylemek doğru olmaz.
Kur’an ve sahih sünnetin bildirdiği kadarı kabul edilir; bildirilmeyen ayrıntılarda kesin hüküm verilmez.
Bu iki makalede incelediğimiz kavramlar birbirleriyle yakından ilişkilidir.
|
Kavram |
Kur’an'daki temel bağlam |
Tefekkür açısından |
|---|---|---|
|
Yedullah |
El, kudret, ihsan ve tasarrufa dair ifadeler |
Kudret ve cömertlik |
|
Vechullah |
Zat, rıza ve ebedîlik |
İhlâs ve bekâ |
|
Aynullah |
Gözetim ve himaye |
Basîr ve Hafîz isimleri |
|
Arş |
İstivâ ve hükümranlık |
Rububiyet ve saltanat |
|
Kürsî |
Gökleri ve yeri kuşatma |
İlim ve hâkimiyet |
|
Nûrullah |
Nur ve hidayet |
İman ve marifet |
|
Kelâmullah |
Vahiy ve ilâhî konuşma |
Kur’an'ın rehberliği |
|
Rü'yetullah |
Ahirette Allah'ın görülmesi |
Cemâl-i İlâhî ve ebedî saadet |
Bu kavramların her birinde beş ilke korunmalıdır:
Tasdîk: Kur’an ve sahih hadislerde bildirilen hakikatlere inanmak.
Tenzih: Allah'ı yaratılmış varlıklara benzetmemek.
Tefviz: Mahiyeti bildirilmeyen gaybî konularda bilgiyi Allah'a bırakmak.
İlmî ihtiyat: Âlimlerin ihtilaf ettiği yorumları kesin ve tek görüş gibi sunmamak.
Tefekkür: Ayetleri iman, kulluk, ahlâk ve marifetullah açısından değerlendirmek.
İnsan Allah'ı isimleri ve sıfatları üzerinden tanıyabilir.
Allah'ın Alîm olduğunu bilir; fakat O'nun sonsuz ilmini bütünüyle kuşatamaz.
Allah'ın Kadîr olduğunu bilir; fakat ilâhî kudretin bütün mahiyetini tasvir edemez.
Allah'ın Basîr olduğunu bilir; fakat Allah'ın görmesini insan gözüne benzetemez.
Allah'ın kelâm sıfatına iman eder; fakat onu insanların konuşmasıyla özdeşleştiremez.
Allah'ın ahirette görüleceğine iman eder; fakat bu görmenin nasıl gerçekleşeceğini dünya şartlarıyla belirleyemez.
İşte imanî tefekkür ile sınırsız ve delilsiz tasavvur arasındaki fark burada ortaya çıkar.
Risale-i Nur'un marifetullah merkezli yaklaşımında insanın görevi, Allah'ın zatına hayalî bir şekil vermek değil, yaratılmışlar üzerindeki ilim, rahmet, kudret ve hikmet eserlerini okuyarak Allah'ı tanımaya çalışmaktır.
Bu bakımdan şu sonuç önemlidir:
Allah bütün varlıkların yaratıcısıdır; fakat hiçbir varlık O'nun benzeri değildir. Bütün güzellikler O'nun yaratmasıyladır; fakat Allah'ın cemali yaratılmış güzelliklerle ölçülemez. Bütün varlıklar O'na muhtaçtır; O ise hiçbir şeye muhtaç değildir.
Risale-i Nur'da bu konularla birlikte okunabilecek başlıca eserler: Yirmi Birinci Lem'a (İhlâs), Yirmi Beşinci Söz (Kur’an'ın i'câzı), Otuzuncu Lem'a (Esmâ-i Hüsnâ), Otuz İkinci Söz (muhabbet ve marifetullah bahisleri).
Not: Risale-i Nur'a dair açıklamaların büyük bölümü, eserlerin genel tevhid ve Esmâ-i Hüsnâ yaklaşımından hareketle yapılan tefekkürî yorumlardır; Bediüzzaman'dan kelimesi kelimesine alıntı değildir.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.