- Salih Avcı
- 20.02.2023
Risale-i Nur Perspektifinde Marifetullah ve Tevhid Dersleri — 5. Makale
Bediüzzaman Said Nursî'nin Risale-i Nur Külliyatı'nda üzerinde durduğu en derin meselelerden biri, Cenâb-ı Hakk'ın sonsuz cemal ve kemali ile kâinatın yaratılışı arasındaki ilişkidir.
Şu sorular insan aklını meşgul eder:
Allah hiçbir şeye muhtaç değilse kâinatı niçin yaratmıştır?
Allah'ın kendi cemalini ve kemalini sevmesi ne demektir?
Allah yarattığı eserleri niçin gösterir?
Kâinat bir sanat sergisi olarak nasıl anlaşılmalıdır?
Tecellî-i esmâ ve tecellî-i sıfat arasında nasıl bir ilişki vardır?
Vahidiyet ve ehadiyet hakikatleri nasıl anlaşılır?
İnsan, Allah'ın isimlerini tanımak için niçin özel kabiliyetlerle yaratılmıştır?
Bu soruları özellikle On Birinci Söz, Otuz Birinci Söz ve Otuz İkinci Söz üzerinden ele alacağız.
Burada öncelikle kesin bir itikadî ölçü belirlemeliyiz:
Allah kâinatı bir eksikliğini tamamlamak, yalnızlığını gidermek, bilgisini artırmak veya başkalarının takdirini kazanmak için yaratmamıştır.
Çünkü Allah mutlak kemal sahibidir.
Kâinatın yaratılmasının hikmetlerini araştırmak, Allah'ın yaratmaya ihtiyaç duyduğu anlamına gelmez.
Cemal, güzellik demektir.
Kemal ise tamlık, yücelik, olgunluk ve eksiklikten uzak olma anlamlarını taşır.
İnsan güzel bir şeyi gördüğünde onu sevebilir.
Güzel bir manzara, güzel bir ahlâk, bir çiçeğin zarafeti veya sanatlı bir eser insanda hayranlık meydana getirebilir.
Ancak Allah'ın cemali ve kemali bunlara benzemez.
İnsanın güzelliği yaratılmıştır ve sınırlıdır.
Allah'ın cemali ise O'nun Zâtına layık, yaratılmışların güzelliğiyle ölçülemeyecek bir kemal hakikatidir.
Otuz İkinci Söz'de Bediüzzaman, cemal ve kemalin sevgiye layık oluşu üzerinde durur.
Bu düşünceyi şöyle özetleyebiliriz:
Güzellik, güzellik olduğu için sevilmeye layıktır. Kemal de kendi zatında değerli ve sevilmeye layık bir hakikattir.
Bu sebeple Bediüzzaman, Cenâb-ı Hakk'ın kendi cemal ve kemalini Zâtına layık bir tarzda sevmesinden söz eder.
Risale-i Nur Külliyatı+1
Peki bu nasıl anlaşılmalıdır?
Hayır.
İnsan kendisini severken çeşitli sebeplerden etkilenebilir.
Kendini korumak ister.
Mutlu olmak ister.
Beğenilme ihtiyacı duyabilir.
Bazen kendisine duyduğu sevgi kibir ve benmerkezcilik hâline dönüşebilir.
Fakat Allah bütün bu noksanlıklardan münezzehtir.
Allah'ın kendi cemal ve kemaline yönelik muhabbeti, insanın nefsini beğenmesine veya kendisini başkalarından üstün gösterme arzusuna benzetilemez.
Allah'ın kemali zaten sonsuzdur.
O'nun sevilmeye, övülmeye veya tanınmaya muhtaç olması söz konusu değildir.
Bu yüzden Risale-i Nur'daki bu ifadeler, ilâhî muhabbetin insan ihtiyaçlarından tamamen farklı oluşu esas alınarak anlaşılmalıdır.
Kur’an'da Allah'ın sevdiği kullardan ve davranışlardan söz edilir.
Örneğin Mâide suresi 54. ayette:
“Allah onları sever, onlar da Allah'ı severler.”
buyurulur.
Bu ayet Allah'a muhabbet nispet edilebileceğini açıkça gösterir.
Ancak Allah'ın kendi cemal ve kemalini sevmesi hakkındaki ayrıntılı düşünce silsilesi, bu ayetin kelimesi kelimesine açıklaması değildir. Risale-i Nur'un marifetullah çerçevesinde geliştirdiği tefekkürî bir izahıdır.
Bu ayrımı korumamız önemlidir.
Kur’an-ı Kerîm'de insan ve cinlerin yaratılış amacı şöyle bildirilir:
ZÂRİYÂT SURESİ · 56. AYET
“Ben cinleri ve insanları, başka değil, sırf bana kulluk etsinler diye yarattım.”
Diyanet'in Kur’an Yolu tefsirinde bu ayetteki kulluğun Allah'ı tanımayla da ilişkilendirildiği aktarılır.
Ancak ayetin devamında Allah'ın yaratılmışların rızkına veya yardımına muhtaç olmadığı özellikle belirtilir.
Diyanet Kur’an Platformu
Bu ayetten iki hakikat anlaşılır:
Birincisi: İnsanın yaratılış gayesinde Allah'a kulluk önemli bir yer tutar.
İkincisi: Allah, kulların ibadetine muhtaç değildir.
Bediüzzaman, On Birinci Söz'de bir hükümdarın saray yaptırması ve sanatlarını sergilemesi üzerinden temsilî bir hikâye anlatır.
Bu temsilde hükümdarın çeşitli hazineleri ve sanat kabiliyetleri bulunur. Bunları göstermek için büyük bir saray hazırlar.
Saray farklı bölümlere ayrılmıştır. İçerisinde çeşitli eserler, süslemeler ve nimetler vardır.
İnsanlar bu saraya davet edilir.
Ancak davetin amacı yalnızca sarayı seyretmeleri değildir. Sergilenen eserlerden hareketle sanatın anlamını ve sanatkârı tanımaları da istenir.
Bediüzzaman bu temsili kâinatın yaratılış hikmetlerini açıklamak için kullanır.
Sorularla Risale
Buradan hareketle şu ilişki kurulabilir:
TEMSİLDE
Saray
Güzel sanatlarla süslenmiş bir yapı
TEFEKKÜRDE
Kâinat
Yaratılmış varlıkların bütünü
Saraydaki eserler
Sergilenen sanat ve güzellikler
Masnuat
Canlılar, yıldızlar, yeryüzü ve diğer varlıklar
Davet edilen misafir
Eserleri tanımaya çalışan kişi
İnsan
İdrak, iman ve tefekkür kabiliyetiyle yaratılmış kul
Bu bir benzetmedir. Allah bir insan hükümdarına benzemez ve kâinatı insanlar gibi bir ihtiyacını karşılamak için meydana getirmez.
Risale-i Nur'da kâinat için kitab-ı kebîr-i kâinat ve benzeri ifadeler kullanılır.
Bu anlayışa göre her yaratılmış varlık, üzerinde düşünülebilecek anlamlar taşır.
Bir çiçek biyolojik özellikleriyle incelenebilir.
Bir yıldız fiziksel kanunlar açısından araştırılabilir.
Bir insanın bedeni anatomi ve fizyoloji bakımından öğrenilebilir.
Risale-i Nur'da ise bunların yaratılmış oluşu, Allah'ın ilim, kudret ve hikmetini düşünmeye vesile kabul edilir.
Ancak kâinatı kitap olarak değerlendirmek, tabiatın kendisinin vahiy olduğu anlamına gelmez.
Kur’an vahiydir; kâinat ise yaratılmış âlemdir.
Hiçbir eksikliği tamamlamaz.
Allah yaratmadan önce bilgisiz değildi.
Güçsüz değildi.
Yalnız değildi.
Bir şeye ihtiyaç duymuyordu.
Yaratılışla birlikte Allah'ın kemali artmış değildir.
Bu nedenle “Allah kâinatı kendi güzelliğini göstermek için yaratmıştır” şeklindeki Risale-i Nur açıklaması, O'nun görünmeye veya takdir edilmeye muhtaç olması biçiminde anlaşılmamalıdır.
Bu açıklama yaratılışın ilâhî isimleri gösteren hikmet yönünü anlatır.
Yaratılışın hikmeti vardır; fakat Allah'ın yaratmaya ihtiyacı yoktur.
Tecelli kelimesi ortaya çıkma, görünür olma ve belirme anlamları taşır.
Risale-i Nur'da tecellî-i esmâ, Allah'ın isimlerinin anlamlarının yaratılmış eserlerde görülmesi ve anlaşılmasıyla ilgilidir.
Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir husus vardır:
Tecelli, Allah'ın Zâtının yaratılmış varlıklara dönüşmesi veya onların içine girmesi değildir.
Bir çiçekte Rahmân, Hakîm veya Musavvir isimlerinin tecellilerinden söz etmek, çiçeğin Allah'ın bir parçası olduğunu söylemek değildir.
Çiçek yaratılmıştır. Allah ise onun yaratıcısıdır.

Bir çiçeğin yaratılışını düşünelim.
Çiçeğin şekli vardır.
Renkleri vardır.
Hücreleri ve dokuları belirli görevler üstlenir.
Bitkinin gelişmesi genetik ve çevresel etkenlerle ilişkilidir.
Bütün bunlar biyolojik süreçlerdir.
İmanî tefekkür açısından ise bu yaratılışta farklı ilâhî isimlerin anlamları düşünülebilir.
|
Gözlenen özellik |
İlgili ilâhî isim |
|---|---|
|
Çiçeğin yaratılmış olması |
Hâlık |
|
Kendine özgü şeklinin bulunması |
Musavvir |
|
Biyolojik düzen ve işlevler |
Hakîm |
|
Hayat sahibi olması |
Muhyî |
|
Hayatını sürdürecek imkânların bulunması |
Rezzâk |
|
Güzelliği ve zarafeti |
Cemîl |
Bunların hepsi tek bir çiçekte düşünülür.
Bu durum isimlerin birbirinden bağımsız güçler olduğunu göstermez.
Aksine, bütün bu isimlerin aynı Yaratıcı'ya ait olduğunu anlatır.
Bu ayrım itikadî açıdan önemlidir.
Hulûl, Allah'ın Zâtının yaratılmış bir varlığın içine girmesi anlamında kullanılan bir kavramdır.
Ehl-i Sünnet akaidinde Allah'ın Zâtının yaratılmışlara hulûl ettiği kabul edilmez.
Tecelli ise doğru anlaşıldığında yaratılmışlarda Allah'ın isimlerine işaret eden eserlerin görülmesiyle ilgilidir.
Mesela bir aynada güneşin görüntüsü ortaya çıkabilir.
Ancak güneşin kendisi aynanın içine girmez.
Bediüzzaman'ın ayna ve güneş temsillerindeki temel noktalardan biri budur.
Fakat temsilin sınırı vardır. Allah bir güneş gibi cisim değildir, tecellisi de fiziksel yansıma değildir.
Hayır.
Yaratılmış varlıkların özellikleri birbirinden farklıdır.
Bir tohumla bir yıldız aynı fiziksel yapıya sahip değildir.
Bir insanın aklıyla bir ağacın hayatı aynı özellikleri taşımaz.
Bu yüzden farklı varlıklarda farklı isimlerin anlamları ön plana çıkabilir.
Risale-i Nur'da her varlığın kendi kabiliyeti ve mahiyeti doğrultusunda ilâhî isimlere ayna olabileceği anlatılır.
Bir insanda hayat, ilim öğrenme, merhamet ve irade gibi özellikler üzerinde düşünmek mümkündür.
Bir yıldızda ise fiziksel büyüklük, enerji üretimi ve evrensel düzen bakımından tefekkür yapılabilir.
Ancak yıldızın çok büyük olması Allah'a insandan daha yakın olduğu anlamına gelmez.
İlâhî yakınlık, fiziksel büyüklük veya mesafe ile ölçülmez.
Allah'ın isimleri ile sıfatları arasında kuvvetli bir ilişki vardır.
Allah Alîm'dir; ilim sıfatına sahiptir.
Allah Kadîr'dir; kudret sıfatına sahiptir.
Allah Hayy'dır; hayat sıfatına sahiptir.
Tecellî-i sıfat, Allah'ın sıfatlarının eserleri ve yaratılmışlar üzerindeki delilleri açısından tefekkür edilmesidir.
İnsan bedenini düşünelim.
Hücrelerin görevleri vardır.
Organlar arasında fizyolojik bağlantılar bulunur.
Sinir sistemi çeşitli bilgileri işler.
Bağışıklık sistemi çok farklı savunma mekanizmalarını kullanır.
Bunlar bilimsel olarak araştırılabilir.
Risale-i Nur'un imanî yorumunda bu işleyişlerde görülen düzen ve ölçü, Allah'ın Alîm ve Hakîm isimlerini düşünmeye vesiledir.
Fakat Allah'ın ilminin kendisi hücrelerde depolanmış değildir.
DNA'daki genetik bilgi yaratılmıştır.
Allah'ın ilmi ise ezelîdir.
Dolayısıyla biyolojik bilgiyle ilâhî ilim aynı mahiyette değildir.

Kâinatta çok büyük yıldızlar ve galaksiler bulunmaktadır.
Aynı evrende mikroskobik hücreler, atomlar ve atom altı parçacıklar da vardır.
İnsan açısından bunların büyüklükleri ve karmaşıklıkları çok farklıdır.
Fakat Allah'ın kudreti hakkında insanın güçlük ölçülerini aynen uygulayamayız.
Bir insan için küçük bir nesneyi taşımak kolay, büyük bir kayayı taşımak zor olabilir.
Allah'ın kudreti ise yorulma, güç kaybetme veya enerji tüketme gibi sınırlarla nitelenmez.
Risale-i Nur'un kudret bahislerinde bu hakikat, büyük ve küçük yaratılışların ilâhî kudrete nispetle güçlük farkı taşımaması üzerinden açıklanır.
Allah'ın irade sıfatı, O'nun dilemesi ve yaratmayı dilediği şekilde takdir etmesiyle ilgilidir.
Kur’an'da Allah'ın dilediğini yarattığı bildirilir.
Yaratılmış dünyadaki varlıklar farklı özelliklere sahiptir.
Her insanın yüzü, parmak izi, genetik yapısı ve biyografisi farklı olabilir.
Ancak bu farklılıkların bilimsel mekanizmalarını bilmekle Allah'ın iradesinin mahiyetini bilmek aynı şey değildir.
İlâhî irade sonradan karar değiştirmeye, kararsızlığa veya bilgisizliğe dayanmaz.
|
Tecelli türü |
Açıklama |
Örnek |
|---|---|---|
|
Tecellî-i esmâ |
İlâhî isimlerin anlamlarının eserlerde okunması |
Bir canlıda Muhyî ve Musavvir isimlerinin tefekkürü |
|
Tecellî-i sıfat |
İlâhî sıfatların kemaline eserlerin delil oluşu |
Ölçülü yaratılıştan ilim ve kudreti düşünmek |
|
Tecellî-i ef'âl |
Yaratma ve tasarruf fiillerinin eserlerde görülmesi |
Bir tohumun filizlenmesi |
|
Tecellî-i cemal |
Güzellik ve rahmet yönlerinin tefekkürü |
Çiçeklerde güzellik ve hayat nimetleri |
|
Tecellî-i celal |
Azamet ve kudret yönlerinin tefekkürü |
Kâinatın büyüklüğü ve yaratılış |
Bu ayrımlar, tefekkürün farklı yönlerini açıklamak içindir. Bir varlık birden çok tecelli yönünden ele alınabilir.
Vahidiyet, Allah'ın birliğinin bütün âlem üzerindeki kuşatıcı hâkimiyet açısından tefekkür edilmesidir.
Bu kavramı anlamak için önce kâinata geniş açıdan bakalım.
Dünyanın atmosferi, okyanusları, bitkileri ve hayvanları birbirleriyle farklı ilişkiler içindedir.
Güneş enerjisi birçok ekolojik sürecin devamında önemlidir.
Su döngüsü, iklim sistemleri ve canlılık arasında bağlantılar bulunur.
Bunların hepsi bilimsel olarak araştırılabilecek fiziksel ve biyolojik ilişkilerdir.
Risale-i Nur'un tevhid yaklaşımında ise bütün bu süreçlerin nihai yaratılışı tek olan Allah'a nispet edilir.
Kâinatta çok sayıda varlık vardır; fakat bu çokluk birbirinden bağımsız ilâhların varlığını gerektirmez.
Allah bütün âlemlerin Rabbidir.
Bir kuşun yaratılışı da bir yıldızın yaratılışı da O'nun kudretinden bağımsız değildir.
Bir insanın hayatını sürdürebilmesi de kâinattaki fiziksel düzenin devamı da Allah'ın yaratması altında değerlendirilir.
Vâhid, Allah'ın bir ve tek oluşunu ifade eden isimlerindendir.
Vahidiyet tefekküründe kâinatın bütününe bakılır.
Farklı varlıklarda görülen birlik ve ortak düzenliliklerden hareketle Allah'ın birliği düşünülür.
Bediüzzaman, özellikle Yirmi İkinci Söz'de kâinatın bütününü ilgilendiren birlik delillerini ayrıntılı biçimde ele alır.
eRisale
Hayır.
Doğa kanunlarındaki ortaklık bilimsel araştırmanın konusudur.
Vahidiyet ise bu düzenliliklerden hareketle tek Yaratıcı'nın varlığı ve birliği üzerinde düşünmeye dayanan teolojik bir kavramdır.
Bu nedenle vahidiyeti fiziksel bir denklemle özdeşleştirmemek gerekir.
Ehadiyet, Allah'ın birliğinin her bir varlık üzerindeki hususi işaretleri bakımından tefekkür edilmesidir.
Vahidiyet kâinatın bütünündeki birliği düşündürürken, ehadiyet tek bir varlığın yaratılışındaki ilâhî isimlerin anlamlarına dikkat çeker.

İnsan yüzü küçük bir alana sahiptir.
Ancak göz, burun, ağız, deri, kas ve sinir sistemi gibi farklı yapılar içerir.
İnsanlar arasında benzer anatomik özellikler bulunmasına rağmen yüzlerin görünümü büyük farklılıklar gösterebilir.
Bu farklılıklar genetik, gelişimsel ve çevresel etkenlerle ilişkilidir.
Risale-i Nur açısından ise tek bir insan yüzü üzerinde Allah'ın yaratma, şekil verme, ilim ve hikmet isimleri tefekkür edilebilir.
Yüzün bu özellikleri, Allah'ın tek tek kullarını bilmesi ve yaratması bakımından anlamlandırılır.
Böylece yalnızca bütün insanlığın değil, tek bir insanın da Allah'ın yaratmasıyla var olduğu düşünülür.
Bediüzzaman, Yirmi İkinci Söz'de güneşin su damlaları ve parlak yüzeylerdeki yansımalarını temsil olarak kullanır.
Risale-i Nur
Bir güneş, birçok su damlasında yansıyabilir.
Damlaların her biri küçük olmasına rağmen güneşin bir görüntüsünü taşıyabilir.
Buradaki önemli düşünce şudur:
Bir kaynağın bütün üzerinde etkili olması, onun tek tek parçalarda da izlerinin bulunmasına engel değildir.
Fakat bunu Allah'a fiziksel anlamda uygulayamayız.
Allah bir ışık kaynağı gibi maddî değildir.
O'nun zatı aynalara bölünmez.
İlâhî isimlerin tecellileri de fiziksel yansımanın aynısı değildir.
Bu temsil yalnızca birliği ve tecellilerin çokluğunu kavramaya yardımcı olur.

Vahidiyet
Bütündeki birliğe bakış: Dünyanın ve kâinatın tamamı

Ehadiyet
Tek bir varlıktaki ilâhî isimlerin anlamlarına bakış
|
Vahidiyet |
Ehadiyet |
|---|---|
|
Küllî bakıştır |
Hususi bakıştır |
|
Kâinatın bütünündeki birliği tefekkür eder |
Tek bir varlıktaki birlik işaretlerini tefekkür eder |
|
İsm-i Vâhid yönü öne çıkar |
İsm-i Ehad yönü öne çıkar |
|
Kâinattaki genel düzenden hareket eder |
Tek bir canlının veya eserin yaratılışından hareket eder |
Vahidiyet ve ehadiyet iki ayrı Allah anlayışı değildir. Tek olan Allah'ın birliğini tanımada birbirini tamamlayan iki bakış açısıdır.
Otuz İkinci Söz'de Bediüzzaman, ilâhî muhabbet ile yaratılmışların güzelliği arasında ilişki kurar.
Bu bahislerde Allah'ın cemal ve kemaline layık olan muhabbeti, sanatının güzelliği ve yaratılmış eserlerdeki isim tecellileri birlikte ele alınır.
Risale-i Nur Külliyatı
Bir ressam yaptığı eserin güzelliğini görebilir.
Bir mimar tasarladığı yapıyı inceleyebilir.
Bir mühendis ürettiği sistemin başarılı çalışmasından memnuniyet duyabilir.
Ancak bu örneklerin her biri sınırlıdır.
İnsan sanatkârı çoğu zaman deneyerek öğrenir. Hata yapabilir, eseri üzerinde değişiklikler gerçekleştirebilir.
Allah'ın yaratması ise böyle bir öğrenme veya deneme ihtiyacına dayanmaz.
Bediüzzaman'ın sanatkâr temsillerinde esas amaç, yaratılmış eserlerden hareketle ilâhî cemal ve kemalin anlaşılmasına yardımcı olmaktır.
Bu soru dikkatle ele alınmalıdır.
Risale-i Nur'da Allah'ın cemal ve kemalini görmek ve göstermek istemesinden söz edilir.
Fakat buradaki görmeyi insanın daha önce bilmediği bir şeyi gözleriyle öğrenmesi gibi anlayamayız.
Allah'ın ilmi ezelîdir.
Allah yaratacağı her şeyi yaratılmadan önce de bilir.
Allah'ın görmesi de yaratılmışların görmesine benzemez.
Dolayısıyla bu ifade, Allah'ın kendi eserlerini tanımak veya öğrenmek için yaratma fiiline başvurduğu anlamına gelmez.
Risale-i Nur'un açıklamasında öne çıkan husus, ilâhî isim ve kemalin yaratılmışlar üzerindeki tecellileridir.
Kur’an'da Allah'ın bütün varlıkları sevdiği şeklinde ayrıntısız ve koşulsuz bir genelleme yapılmaz.
Allah'ın sevdiği ve sevmediği davranışlar bildirilir.
İyilik yapanlar, sabredenler ve adaletli davrananlar Allah'ın sevgisiyle ilişkilendirilir.
Zulüm, kibir ve bozgunculuk ise Kur’an'da kınanır.
Bu nedenle Risale-i Nur'da yaratılmış sanatın ilâhî muhabbetle ilişkilendirilmesini, Allah'ın bütün insan davranışlarını ahlâkî bakımdan aynı derecede sevdiği biçiminde anlamamak gerekir.
Allah'ın yaratması ile bir kulun yaptığı davranıştan razı olması farklı meselelerdir.
Risale-i Nur'da insan için âyine-i esmâ ve mazhar-ı câmi gibi ifadeler kullanılır.
Bunlar insanın Allah'ın farklı isimlerini tanımaya uygun çok çeşitli kabiliyetlere sahip oluşunu anlatır.
İnsan düşünebilir.
Soru sorabilir.
Bilimsel araştırma yapabilir.
Geçmiş olayları inceleyebilir.
Gelecekle ilgili planlar kurabilir.
Ancak insanın bilgisi sınırlıdır.
Bu sınırlılık, Allah'ın Alîm ismini anlamada önemli bir farkı gösterir.
İnsan öğrenerek bilir; Allah'ın ilmi ise ezelîdir.
İnsan başka bir canlının acısını fark edebilir.
Yardım etmek isteyebilir.
Bir anne çocuğunu koruyabilir.
Bir hekim hastasına yardım edebilir.
İnsandaki bu merhamet, Allah'ın rahmetini tefekkür etmeye vesile olabilir.
Fakat insanın merhameti ile Allah'ın rahmeti aynı mahiyette değildir.
İnsan sınırlı ölçüde tercih yapabilen ve davranışlarından sorumlu tutulan bir varlıktır.
Allah'ın iradesi ise sınırsızdır.
İnsanın iradesi Allah'ın iradesinden bağımsız, mutlak bir yaratma gücü değildir.
Ehl-i Sünnet kelâmında insanın sorumluluğu ile ilâhî yaratma arasındaki ilişki kader ve cüz-i ihtiyarî bahislerinde ele alınır.
İnsan güzelliği, iyiliği ve kendisine faydalı olan şeyleri sevebilir.
Bu kabiliyet, Allah'a muhabbet duymasına da vesile olabilir.
Ancak insanın Allah'ı sevmesi, Allah'ı ihtiyaç duyduğu maddî bir nesne gibi düşünmesi anlamına gelmez.
Muhabbetullah, Allah'ı tanımak, O'nun rızasını istemek ve kulluk hayatını buna göre düzenlemekle ilişkilidir.
İnsanda bilgi edinme, sevme, merhamet, irade, sorumluluk, estetik değerlendirme ve ahlâkî muhakeme gibi farklı yetenekler bir arada bulunur.
Risale-i Nur'un bakışıyla bu durum insanın çok sayıda ilâhî ismin anlamlarını birlikte tefekkür etmesine imkân sağlar.
Ancak insanın Allah'ın isimlerine ayna oluşu, Allah'ın sıfatlarından bir parçaya sahip olduğu anlamına gelmez.
İnsanın nitelikleri yaratılmış ve sınırlıdır.
Allah'ın sıfatları ise Zâtına layıktır.
Bediüzzaman'ın On Birinci ve Otuz Birinci Söz'deki açıklamalarında kâinatın anlamını insanlara bildiren peygamberlerin önemli bir yeri vardır.
Özellikle Hz. Muhammed'in (asm) peygamberliği, vahiy ve mi'rac bahisleriyle ilişkilendirilir.
Peygamberlerin görevi yalnızca yaratılmış varlıkları tanıtmak değildir.
Onlar insanların Allah'ı tanımasını, O'na kulluk etmesini ve doğru bir hayat yaşamasını öğreten vahyi tebliğ ederler.
Kur’an, kâinat üzerinde düşünmeye çağırırken aynı zamanda adalet, merhamet, namaz, doğruluk ve ahiret sorumluluğunu öğretir.
Bu nedenle Risale-i Nur'da marifetullah yalnızca bilgi edinmekten ibaret değildir.
Bilginin kulluğa ve ahlâka dönüşmesi de önemlidir.
Bediüzzaman Otuz Birinci Söz'de Hz. Muhammed'in (asm) mi'racını, kâinatın yaratılış hikmetleri ve marifetullah bakımından ele alır.
Hz. Peygamber'in ilâhî isimleri tanıtan, insanlara kulluğun hakikatini öğreten ve vahyi tebliğ eden özel konumunu vurgular.
Risale-i Nur Külliyatı+1
Burada dikkat edilmesi gereken bir husus vardır:
Allah'ın Hz. Muhammed'i sevmesi, O'nun yaratmaya veya sevilmeye ihtiyaç duymasından kaynaklanmaz.
Peygamberimizin Allah katındaki yüksek makamı, Allah'ın lütfu ve peygamberlik vazifesiyle ilişkilidir.
Kur’an'da insanın yaratılış gayesi kulluk olarak bildirilmiştir.
Risale-i Nur'da kulluk yalnızca namaz, oruç ve diğer ibadetlerin dış biçimlerinden ibaret görülmez.
Tefekkür, şükür, ihlâs, dua ve ahlâkî sorumluluk da kulluk hayatının önemli parçalarıdır.
Bununla birlikte tefekkürün farz ibadetlerin yerine geçmediğini unutmamak gerekir.
Marifetullah insanın kulluğunu bilinçli hâle getirmesine yardımcı olur.
Kur’an'ın açık bildirimleri ile Risale-i Nur'un tefekkürî açıklamalarını birlikte değerlendirerek yaratılışın hikmetlerini beş başlıkta ele alabiliriz.
|
Hikmet |
Açıklama |
|---|---|
|
Marifetullah |
İnsanların Allah'ı tanımaya yönelmesi |
|
Ubudiyet |
Allah'a kulluk edilmesi |
|
Tecellî-i esmâ |
İlâhî isimlerin eserlerde tanınması |
|
İmtihan |
İnsanların ahlâkî tercih ve sorumluluklarının ortaya çıkması |
|
Ahirete hazırlık |
Dünya hayatındaki amellerin ebedî hayatla ilişkisi |
İnsan, kendisini ve kâinatı inceleyerek Allah'ın isimlerini tefekkür edebilir.
Fussilet suresi 53. ayette Allah'ın insanlara ufuklarda ve kendi nefislerinde ayetlerini göstereceği bildirilir.
Bu ayetin tefsirinde tarihî olaylar ve insanın kendi varlığıyla ilgili farklı açıklamalar vardır. Risale-i Nur'un kâinat tefekkürü bu ayetin anlam alanlarından biriyle ilişkilendirilebilir.
Zâriyât suresi 56. ayet, cinlerin ve insanların kulluk amacıyla yaratıldığını bildirir.
Ancak kulluk Allah'ın ihtiyacını karşılamaz.
Kulluğa muhtaç olan yaratılmıştır.
Kâinattaki varlıklar Allah'ın isimlerinin anlamlarını düşünmeye vesile olabilir.
Bu, Risale-i Nur'un özellikle vurguladığı tefekkür yönüdür.
Mülk suresi 2. ayette ölüm ve hayatın, insanların hangisinin daha güzel amel işleyeceğinin ortaya çıkması için yaratıldığı bildirilir.
Buradaki imtihan, Allah'ın sonucu önceden bilmediği anlamına gelmez.
Allah'ın ilmi ezelîdir. İmtihan ise insanın fiillerinin gerçekleşmesi ve sorumluluğunun ortaya çıkmasıyla ilgilidir.
İslâm inancında dünya hayatı nihai hayat değildir.
İnsanın ölümüyle bütün varoluşunun sona ermediği, ahiret hayatının bulunduğu bildirilir.
Risale-i Nur'da özellikle Onuncu Söz, Haşir Risalesi, yaratılış hikmetlerini ahiret inancıyla ilişkilendirir.
Bu konu, yaratılış hikmeti anlatılırken mutlaka açıklanmalıdır.
Tasavvufî eserlerde ve bazı dinî konuşmalarda şu anlamdaki söz aktarılır:
“Ben gizli bir hazine idim; bilinmek istedim, mahlûkatı yarattım.”
Bu söz yaygın biçimde hadis olarak nakledilse de Hz. Peygamber'e ait sahih bir hadis olarak sabit değildir.
Dolayısıyla “Allah kâinatı bilinmek için yarattı” görüşünü bu söze dayandırarak kesin bir hadis hükmü oluşturmak doğru olmaz.
Risale-i Nur'un marifetullah açıklamaları, Allah'ın isimlerinin yaratılmışlarda tanınması bakımından yorumlanabilir.
Fakat böyle bir tefekkürî yorumla sahih hadis birbirinden ayrılmalıdır.
Kur’an'ın açık biçimde bildirdiği yaratılış gayesi ise Zâriyât 56. ayetteki kulluktur.
Kulluğun Allah'ı tanıma anlamıyla ilişkisi, müfessirler tarafından da açıklanmıştır.
Diyanet Kur’an Platformu
Bu ayrım, dinî bilgiyi güvenilir biçimde öğrenmek bakımından önemlidir.
İnsan birçok güzelliği sevebilir.
Fakat dünyadaki güzelliklerin çoğu zaman içinde değişir.
Çiçek solar.
İnsan yaşlanır.
Sevilen bir manzara değişebilir.
Dünyevî mutluluklar geçicidir.
Risale-i Nur'da bu durum fenâ ve zevâl kavramlarıyla ele alınır.
İnsan sevdiği şeylerin kaybolmasını istemez.
Bu, insanın ebediyet arzusuyla ilişkilidir.
Bediüzzaman'ın tefekkür yönteminde geçici güzellikler, Bâkî olan Allah'ın cemalini tanımaya vesile olabilir.
Ancak burada geçici bir çiçeğin Allah'ın zatından ayrılmış bir güzellik parçası olduğu düşünülmez.
Çiçek yaratılmıştır.
Allah'ın cemali ise yaratılmış değildir.
Allah'ı seven insan, O'nun rızasına ulaşmayı arzu eder.
Cennet ve ahiret inancı bu muhabbetle yakından ilişkilidir.
Ehl-i Sünnet akaidinde müminlerin ahirette Allah'ı göreceği kabul edilir.
Bu nimet rü'yetullah olarak isimlendirilir.
Bediüzzaman'ın cemal ve muhabbet açıklamaları da ahiret saadetiyle birlikte değerlendirilebilir.
Fakat Allah'ın ahirette görülmesi, O'nun maddî bir şekle veya belirli bir mekâna sahip olduğu anlamına gelmez.
Bir insan her gün karşılaştığı olayları tefekkür konusu yapabilir.
Sabah uyandığında hayat nimetini düşünebilir.
Su içerken rızık ve rahmeti hatırlayabilir.
Bir çiçeği gördüğünde yaratılışın güzelliği üzerine düşünebilir.
Bir hastaya yardım ederken merhametin ahlâkî değerini hissedebilir.
Gece gökyüzüne baktığında kâinatın büyüklüğünü ve insanın sınırlılığını tefekkür edebilir.
Bunu şu sorularla daha bilinçli hâle getirebiliriz:
Bu varlıkta hangi özellikleri gözlemliyorum?
Bu özelliklerin bilimsel açıklaması hakkında ne biliyorum?
Risale-i Nur açısından hangi ilâhî isimler üzerinde düşünebilirim?
Bu tefekkür bana Allah'ın hangi kemal sıfatını hatırlatıyor?
Bu düşünceden sonra hayatımda hangi güzel davranışı geliştirebilirim?
Sonuncu soru özellikle önemlidir.
Çünkü marifetullah yalnızca kavramları öğrenmekle sınırlı değildir.
Allah'ın Rahîm ismini tanımak, insanda merhametli olma sorumluluğunu güçlendirmelidir.
Allah'ın Alîm olduğunu bilmek, insanı gizli açık davranışlarında sorumluluk sahibi olmaya yönlendirmelidir.
Allah'ın Adl ismini tanımak, adaletli davranmanın önemini hatırlatmalıdır.
Allah'ın Kerîm ismini düşünmek ise insana cömertliğin değerini öğretmelidir.
Risale-i Nur'da marifetullah yolculuğu
1
Eser
Yaratılmış varlıkların güzelliği, ölçüsü ve düzeni
2
Fiil
Yaratma, yaşatma, rızıklandırma ve şekil verme
3
İsim
Hâlık, Muhyî, Rezzâk, Musavvir, Hakîm
4
Sıfat
İlim, irade, kudret, hayat ve diğer kemal sıfatları
5
Şuunât
İlâhî Zâta layık, mahiyeti bütünüyle bilinmeyen yüce anlamlar
6
Zât-ı Akdes
Bütün isim ve sıfatların sahibi, ezelî ve ebedî Allah
Bu sıralama insanın eserden Allah'ı tanımaya yönelen düşünce yoludur; Allah'ın Zâtının parçalardan veya katmanlardan oluştuğunu anlatmaz.
Bediüzzaman'ın yaratılış hikmetlerine ilişkin tefekkürü üç önemli esasa dayanır.
Birincisi, Allah'ın sonsuz cemal ve kemal sahibi olmasıdır.
İkincisi, yaratılmış varlıkların Allah'ın isimlerine işaret eden eserler olarak değerlendirilmesidir.
Üçüncüsü ise insanın bu eserlerden hareketle Allah'ı tanıma ve O'na kulluk etme sorumluluğudur.
Allah kendi cemal ve kemalini sevmek için bir ihtiyaca muhtaç değildir.
Allah'ın yaratması, O'nun ilmine veya kudretine yeni bir kemal kazandırmaz.
Allah hiçbir varlığın övgüsüne ihtiyaç duymaz.
Ancak Kur’an'ın ve Risale-i Nur'un açıkladığı çerçevede yaratılışın hikmetleri üzerinde düşünmek mümkündür.
Kâinattaki eserlerden Allah'ın isimlerini tanımaya çalışmak, insanı tevhid inancına yönlendirebilir.
Bu tanıma, kalpte Allah sevgisini ve kulluk bilincini geliştirebilir.
İnsan kâinatı gördüğünde yalnızca varlıkların nasıl işlediğini değil, varlığın anlamını ve kendi kulluk sorumluluğunu da düşünebilir.
Risale-i Nur'daki marifetullah yolculuğunun temel gayesi budur.
İlmî not: Makaledeki yaratılış hikmetleri ve cemal-kemal ilişkisine dair ayrıntıların bir kısmı Risale-i Nur'un tefekkürî yorumlarıdır. Kur’an'da bildirilen yaratılış gayeleri ve Ehl-i Sünnet'in temel akaid hükümleriyle aynı kesinlik derecesinde sunulmamalıdır. Metindeki bilimsel örnekler de doğrudan deneysel teoloji kanıtları değil, imanî düşünmeye yardımcı örneklerdir.
Yorumlar:
Yorum Yazabilirsiniz.